Hợp âm là từ ba nốt trở lên vang cùng lúc; loại cơ bản nhất là hợp âm ba, gồm nốt gốc, nốt cách gốc một quãng ba và nốt cách gốc một quãng năm. Tuỳ quãng ba là trưởng hay thứ, quãng năm là đúng, giảm hay tăng, ta có bốn loại: trưởng (sáng, vững), thứ (trầm, mềm), giảm (căng, chênh vênh) và tăng (lơ lửng, lạ). Gần như mọi bài hát phổ thông đều đứng trên hợp âm trưởng và thứ; giảm và tăng là gia vị dùng ít nhưng đúng chỗ.
Hợp âm được xây thế nào
Cách dễ hình dung nhất là "chồng quãng ba". Chọn một nốt làm gốc, nhảy lên một quãng ba được nốt thứ hai, nhảy tiếp một quãng ba nữa được nốt thứ ba. Trên phím trắng piano, đó là bấm cách một phím: Đô – Mi – Son, Rê – Fa – La, Mi – Son – Si…
Ba nốt ấy có tên gọi:
- Nốt gốc (âm chủ của hợp âm): nốt đặt tên cho hợp âm. Hợp âm Đô có gốc Đô.
- Nốt quãng ba: quyết định hợp âm trưởng hay thứ.
- Nốt quãng năm: làm hợp âm đầy, vững; nếu bị giảm hay tăng thì hợp âm đổi tính chất.
Để đếm chính xác, hãy đếm bằng nửa cung (mỗi phím liền nhau trên piano, kể cả phím đen, là một nửa cung). Quãng ba trưởng = 4 nửa cung, quãng ba thứ = 3 nửa cung, quãng năm đúng = 7 nửa cung.
Bốn loại hợp âm ba
| Loại | Cấu trúc (từ gốc lên) | Số nửa cung từ gốc | Ví dụ gốc Đô | Ký hiệu thường gặp |
|---|---|---|---|---|
| Trưởng | ba trưởng + ba thứ | 0 – 4 – 7 | Đô – Mi – Son | C |
| Thứ | ba thứ + ba trưởng | 0 – 3 – 7 | Đô – Mi giáng – Son | Cm |
| Giảm | ba thứ + ba thứ | 0 – 3 – 6 | Đô – Mi giáng – Son giáng | Cdim, C° |
| Tăng | ba trưởng + ba trưởng | 0 – 4 – 8 | Đô – Mi – Son thăng | Caug, C+ |
Nhìn cột giữa: trưởng và thứ đều có quãng năm đúng (7 nửa cung), chỉ khác nốt giữa. Hạ nốt Mi xuống nửa cung, Đô trưởng biến thành Đô thứ. Đây là bài tập tai đầu tiên nên làm: bấm C rồi Cm liên tục, nghe sự khác nhau chỉ từ một phím.
Hợp âm trưởng
Nghe tròn, sáng, ổn định. Phần lớn hợp âm kết bài trong nhạc phổ thông là hợp âm trưởng hoặc thứ. Trong gam Đô trưởng có ba hợp âm trưởng: C, F, G.
Hợp âm thứ
Nghe mềm, trầm, có chút buồn hoặc suy tư với tai người quen nhạc phương Tây. Cần nói rõ: "thứ là buồn" chỉ là khuynh hướng văn hoá, không phải quy luật. Rất nhiều bài vui, sôi nổi viết ở giọng thứ. Trong gam Đô trưởng có ba hợp âm thứ: Dm, Em, Am.
Hợp âm giảm
Hai quãng ba thứ chồng lên nhau làm quãng năm bị hẹp lại thành quãng năm giảm (6 nửa cung), quãng nghe căng nhất. Hợp âm giảm nghe như đang chờ đi đâu đó, ít khi đứng yên. Trong gam Đô trưởng có một hợp âm giảm: Si – Rê – Fa (Bdim).
Hợp âm tăng
Hai quãng ba trưởng chồng lên nhau làm quãng năm rộng ra (8 nửa cung). Hợp âm tăng nghe lơ lửng, mơ hồ, như cảnh trong phim khi nhân vật mơ. Đặc biệt: hợp âm tăng chia quãng tám thành ba phần bằng nhau, nên C+, E+, G#+ có cùng ba nốt. Gam trưởng tự nhiên không có hợp âm tăng; nó hay xuất hiện như nốt đi qua, ví dụ C → C+ → F.
Đọc tên hợp âm trên bản nhạc
Trên bản nhạc đệm hát, tên hợp âm ghi bằng chữ cái theo hệ C D E F G A B (Đô Rê Mi Fa Son La Si):
- Chữ cái in hoa đứng một mình là hợp âm trưởng: G là Son trưởng.
- Thêm "m" là thứ: Am là La thứ. Cẩn thận: "m" thường là thứ, "M" hoặc "maj" lại thường dùng cho hợp âm bảy trưởng (sẽ nói ở bài hợp âm bảy).
- "dim" hoặc dấu tròn nhỏ "°" là giảm: Bdim, B°.
- "aug" hoặc dấu "+" là tăng: Caug, C+.
- Dấu thăng "#" và giáng "b" đi ngay sau chữ cái: F#m là Fa thăng thứ, Bb là Si giáng trưởng.
Tự xây hợp âm trên mọi nốt
Không cần học thuộc từng hợp âm. Biết công thức là xây được tất cả. Ví dụ muốn xây Mi trưởng (E):
- Gốc: Mi.
- Lên 4 nửa cung: Mi → Fa → Fa thăng → Son → Son thăng. Nốt thứ hai là Son thăng.
- Từ gốc lên 7 nửa cung: Si. Nốt thứ ba là Si.
- E = Mi – Son thăng – Si.
Muốn Mi thứ (Em), chỉ cần hạ Son thăng xuống Son: Mi – Son – Si. Muốn Mi giảm: Mi – Son – Si giáng. Muốn Mi tăng: Mi – Son thăng – Si thăng (Si thăng trùng âm với Đô, nhưng theo quy tắc ghi chép vẫn viết Si thăng để giữ "chồng quãng ba").
Thứ tự học hợp âm cho người mới
| Giai đoạn | Hợp âm | Vì sao |
|---|---|---|
| 1 | C, G, Am, F (hoặc G, C, D, Em trên guitar) | bốn hợp âm này đệm được rất nhiều bài |
| 2 | Dm, Em, D, A, E | đủ các hợp âm trưởng, thứ của vài giọng phổ biến |
| 3 | hợp âm bảy: G7, A7, E7, Am7… | làm kết câu có lực, nghe đầy hơn |
| 4 | dim, aug, sus | gia vị, dùng ở chỗ chuyển |
Với guitar, thứ tự này còn tuỳ thế bấm dễ hay khó; piano thì gần như hợp âm nào cũng bấm được ngay khi biết công thức, khó là chuyển mượt giữa chúng.
Bài tập nghe và chơi
- Đổi một nốt: trên piano bấm C (Đô – Mi – Son), rồi hạ Mi thành Cm, hạ tiếp Son thành Cdim, quay lại C rồi nâng Son lên C+. Bốn màu từ một gốc.
- Đoán trưởng hay thứ: nhờ người khác bấm ngẫu nhiên các hợp âm trưởng, thứ, bạn quay lưng đoán. Ghi lại để thấy tai tiến bộ, không cần chấm điểm.
- Hát rải hợp âm: hát từng nốt Đô – Mi – Son – Mi – Đô, rồi Đô – Mi giáng – Son – Mi giáng – Đô. Giọng hát học quãng ba trưởng, thứ nhanh hơn ngón tay.
- Đặt hợp âm cho một câu: lấy giai điệu "Ode to Joy" của Beethoven (đã hết thời hạn bảo hộ), đệm bằng C và G. Nghe chỗ nào giai điệu đòi đổi hợp âm.
Đọc thêm
Phần "Hợp âm" trong giáo trình Lý thuyết âm nhạc cơ bản của các nhạc viện Việt Nam trình bày đầy đủ các loại hợp âm ba và quy tắc ghi. Sách mở Open Music Theory có phần triads với ví dụ nghe được. Khi đã nắm bốn loại hợp âm ba, bước tiếp theo tự nhiên là tìm hiểu hợp âm nào nằm trên bậc nào của gam, vì đó là chìa khoá để đệm và soạn.
Câu hỏi thường gặp
Hợp âm là gì?
Hợp âm là từ ba nốt trở lên vang cùng lúc. Loại cơ bản là hợp âm ba, gồm nốt gốc, nốt quãng ba và nốt quãng năm chồng lên nhau. Hợp âm làm nền hoà âm cho giai điệu khi đệm hát hoặc phối khí.
Hợp âm trưởng và hợp âm thứ khác nhau thế nào?
Chỉ khác nốt giữa: hợp âm trưởng có quãng ba trưởng (4 nửa cung) từ gốc, hợp âm thứ có quãng ba thứ (3 nửa cung). Ví dụ C là Đô – Mi – Son, Cm là Đô – Mi giáng – Son. Hợp âm trưởng nghe sáng hơn, thứ nghe trầm hơn.
Hợp âm giảm dùng khi nào?
Hợp âm giảm nghe căng, thường dùng như hợp âm chuyển tiếp dẫn sang hợp âm khác, ví dụ Bdim đi về C. Nó hiếm khi được dùng làm hợp âm kết. Trong gam Đô trưởng, hợp âm giảm nằm trên bậc VII là Si – Rê – Fa.
Ký hiệu C+ và C° là gì?
C+ là hợp âm Đô tăng (Đô – Mi – Son thăng), còn C° là hợp âm Đô giảm (Đô – Mi giáng – Son giáng). Cũng có thể viết Caug và Cdim. Cần phân biệt với Cm (Đô thứ) và Cmaj7.
Người mới học đàn nên học hợp âm nào trước?
Thường bắt đầu với bốn hợp âm C, G, Am, F trên piano, hoặc G, C, D, Em trên guitar, vì chúng đệm được rất nhiều bài. Sau đó học thêm các hợp âm trưởng, thứ khác và hợp âm bảy. Hợp âm giảm, tăng để sau.