Đảo hợp âm là giữ nguyên các nốt của hợp âm nhưng đổi nốt nằm thấp nhất: hợp âm C (Đô – Mi – Son) đặt Mi xuống dưới cùng là đảo một, ghi C/E; đặt Son xuống dưới là đảo hai, ghi C/G. Mục đích chính là cho bè trầm đi bậc liền, mượt như một giai điệu thứ hai thay vì nhảy lên nhảy xuống theo nốt gốc. Một vòng hợp âm bình thường như C – G – Am – F, chỉ cần thêm đảo hợp âm, có thể nghe chuyên nghiệp hơn hẳn.
Thế gốc, đảo một, đảo hai
| Thế | Nốt thấp nhất | Ví dụ với C | Ký hiệu đệm hát | Ký hiệu nhạc lý cổ điển |
|---|---|---|---|---|
| Thế gốc | nốt gốc | Đô – Mi – Son | C | C (hoặc I) |
| Đảo một | nốt quãng ba | Mi – Son – Đô | C/E | I6 (hợp âm sáu) |
| Đảo hai | nốt quãng năm | Son – Đô – Mi | C/G | I64 (hợp âm bốn – sáu) |
| Đảo ba (chỉ hợp âm bảy) | nốt quãng bảy | Fa – Son – Si – Rê (G7) | G7/F | V42 (hoặc V2) |
Tên "hợp âm sáu", "hợp âm bốn – sáu" trong giáo trình Việt Nam đến từ quãng giữa nốt trầm và các nốt bên trên: ở đảo một, từ Mi lên Đô là quãng sáu; ở đảo hai, từ Son lên Đô là quãng bốn, lên Mi là quãng sáu.
Cách ghi "C/E" gọi là hợp âm gạch chéo: chữ trước gạch là hợp âm, chữ sau gạch là nốt trầm. Cách ghi này còn dùng cho cả những nốt trầm không thuộc hợp âm, như C/D, gặp trong nhạc pop và gospel.
Nghe khác nhau thế nào
- Thế gốc: vững nhất, như đứng bằng hai chân. Hợp âm kết bài gần như luôn ở thế gốc.
- Đảo một: nhẹ hơn, như đang đi. Rất hợp làm hợp âm "đi qua" giữa hai hợp âm thế gốc.
- Đảo hai: lơ lửng, không vững. Nhạc cổ điển dùng nó ở vài vị trí đặc biệt, nổi tiếng nhất là C/G ngay trước G – C ở chỗ kết (hợp âm bốn – sáu kết).
Thử ngay: trên piano, tay trái đàn Đô trầm, tay phải C; rồi tay trái đổi sang Mi; rồi Son. Ba lần cùng ba nốt trên tay phải, nhưng cảm giác về "độ đứng vững" khác rõ.
Bè trầm: giai điệu thứ hai của bài
Người nghe để ý giai điệu chính trước tiên, rồi tới nốt thấp nhất. Bè trầm (bass) là thứ tai nghe rõ thứ hai, nên nó cũng cần có hình dáng. Nếu bè trầm chỉ chơi nốt gốc của mỗi hợp âm, nó thường nhảy những quãng lớn: C – G – Am – F cho bè trầm Đô – Son – La – Fa, nhảy liên tục. Không sai, nhưng thô.
Đảo hợp âm cho phép bè trầm đi bước liền. Ba đường bè trầm kinh điển:
Đi xuống từng bậc
C – G/B – Am – Am/G – F – C/E – Dm – G
Bè trầm: Đô – Si – La – Son – Fa – Mi – Rê – Son. Gần như trọn gam đi xuống. Kiểu đường bè này có trong rất nhiều ballad và trong nhiều biến thể của vòng Canon.
Đi lên từng bậc
C – C/E – F – G
Bè trầm: Đô – Mi – Fa – Son. Câu nhạc nghe như dâng lên, rất hợp đoạn chuẩn bị vào điệp khúc.
Bè trầm đứng yên (âm nền)
C – F/C – G/C – C
Bè trầm giữ Đô suốt, hợp âm trên thay đổi. Kỹ thuật này gọi là âm nền hay nốt pedal, tạo cảm giác bám rễ, hay dùng ở intro và outro.
Đi xuống nửa cung (bè trầm "than thở")
Am – Am/G# – Am/G – Am/F#
Hợp âm trên gần như giữ nguyên, bè trầm trượt xuống từng nửa cung La – Son thăng – Son – Fa thăng, thường đi tiếp sang F rồi E. Đường bè này có từ thời Baroque, khi các nhạc sĩ dùng bè trầm đi xuống nửa cung để diễn tả nỗi đau, và về sau xuất hiện trong rất nhiều bài ballad, nhạc phim. Nghe ba bốn ô nhịp là thấy ngay tâm trạng chùng xuống, dù giai điệu bên trên chưa đổi.
Khi viết bè trầm, hãy thử hát riêng nó như một giai điệu. Nếu hát lên thấy có hình dáng, có hướng đi, phần đệm của bạn đã tốt hơn một nửa. Nếu nó nhảy lung tung, thử thay một hai hợp âm thế gốc bằng hợp âm đảo.
Dẫn bè: các nốt bên trên cũng nên đi gần
Đảo hợp âm không chỉ là chuyện bè trầm. Trên piano, khi chuyển từ hợp âm này sang hợp âm khác, nếu tay phải nhảy cả khối từ thế gốc sang thế gốc (C ở Đô – Mi – Son rồi F ở Fa – La – Đô), nghe giật. Dùng đảo để các ngón chỉ di chuyển ít nhất:
| Hợp âm | Tay phải (từ dưới lên) | Ghi chú |
|---|---|---|
| C | Đô – Mi – Son | thế gốc |
| F | Đô – Fa – La | đảo hai: Đô giữ nguyên, hai nốt trên đi lên một bước |
| G | Si – Rê – Son | đảo một: mỗi ngón đi một bước nhỏ |
| C | Đô – Mi – Son | về thế gốc |
Tay trái lúc đó vẫn có thể chơi nốt gốc Đô – Fa – Son – Đô. Như vậy tay phải đảo để mượt, tay trái giữ gốc để vững. Đây là thế đệm cơ bản nhất mà giáo viên piano dạy cho người tự học đệm hát.
Quy tắc đơn giản: giữ nguyên nốt chung giữa hai hợp âm, các nốt còn lại đi tới nốt gần nhất của hợp âm mới. Quy tắc này chính là cốt lõi của hoà âm bốn bè cổ điển.
Đảo hợp âm trên guitar
Guitar đệm hát hay dùng đảo hợp âm bằng cách đổi nốt ở dây trầm. Một số thế quen (đọc từ dây Mi trầm tới Mi cao, x là không gảy):
- C/E: 032010 – giống C, thêm dây Mi trầm buông.
- C/G: 332010 – ngón đặt dây Mi trầm phím 3.
- G/B: x20033 – bỏ dây Mi trầm, dây La phím 2 là Si.
- Am/G: 302210 – thêm Son ở dây Mi trầm.
- D/F#: 2x0232 – ngón cái hoặc ngón trỏ bấm Fa thăng ở dây Mi trầm.
Với điệu đệm có bè trầm tách (gảy nốt trầm trước, quạt hợp âm sau), chỉ cần đổi nốt trầm đúng chỗ là có ngay đường bè đi bậc.
Khi nào không nên đảo
- Hợp âm kết bài: để thế gốc cho vững, trừ khi cố ý muốn kết lửng.
- Đảo hai đứng một mình ở phách mạnh lâu: nghe chông chênh; nếu dùng, cho nó đi tiếp nhanh.
- Khi có người chơi bass riêng: người đàn piano, guitar không cần đảo bè trầm; nhường bè trầm cho bass, nếu không hai người sẽ dẫm chân nhau.
Bài tập
- Đàn C – G – Am – F với bè trầm thế gốc. Rồi đàn C – G/B – Am – F. Chỉ đổi một nốt trầm, nghe sự khác nhau.
- Viết đường bè trầm đi xuống từ Đô xuống Son (Đô – Si – La – Son), tìm hợp âm cho mỗi nốt sao cho hợp với giai điệu tự đặt bên trên.
- Trên piano, tập dẫn bè C – F – G – C tay phải như bảng trên đến khi ngón không nhìn vẫn đi đúng.
Câu hỏi thường gặp
Hợp âm đảo là gì?
Hợp âm đảo là hợp âm có nốt thấp nhất không phải nốt gốc. Ví dụ hợp âm C đặt Mi ở dưới là đảo một (C/E), đặt Son ở dưới là đảo hai (C/G). Các nốt vẫn giữ nguyên, chỉ đổi thứ tự.
Ký hiệu C/E nghĩa là gì?
C/E là hợp âm Đô trưởng với nốt Mi ở bè trầm. Chữ trước gạch chéo là tên hợp âm, chữ sau là nốt trầm. Trên guitar có thể bấm 032010.
Vì sao phải đảo hợp âm?
Đảo hợp âm giúp bè trầm và các nốt bên trên đi bước liền, nghe mượt, thay vì nhảy quãng lớn khi chuyển hợp âm. Nó cũng tạo đường bè trầm có hình dáng như một giai điệu phụ. Ngoài ra, mỗi thế đảo cho cảm giác vững hay nhẹ khác nhau.
Hợp âm sáu và hợp âm bốn – sáu là gì?
Đó là tên gọi trong giáo trình nhạc lý cho hợp âm ba ở đảo một và đảo hai. Tên lấy từ quãng giữa nốt trầm và các nốt bên trên. Ví dụ C/E là hợp âm sáu, C/G là hợp âm bốn – sáu.
Đệm guitar có cần đảo hợp âm không?
Không bắt buộc, nhưng thêm vài hợp âm đảo như G/B, C/E, D/F# làm bè trầm đi mượt và phần đệm nghe có chủ ý hơn. Nếu đã có người chơi bass trong ban nhạc, guitar không cần lo bè trầm.