Soạn NhạcWiki
Tìm
Hợp âm & hoà âm

Hợp âm trên từng bậc của gam: bậc I, IV, V và các bậc còn lại

Gam trưởng cho bảy hợp âm theo thứ tự trưởng, thứ, thứ, trưởng, trưởng, thứ, giảm. Bậc I, IV, V chứa đủ bảy nốt nên đệm được rất nhiều bài; vi, ii, iii thêm màu.

Hợp âm trên từng bậc của gam: bậc I, IV, V và các bậc còn lại

Mỗi nốt của gam trưởng có thể làm gốc cho một hợp âm ba chỉ dùng nốt trong gam, tạo ra bảy hợp âm theo thứ tự cố định: bậc I, IV, V là trưởng; bậc ii, iii, vi là thứ; bậc vii là giảm. Trong giọng Đô trưởng, đó là C – Dm – Em – F – G – Am – Bdim. Ba bậc I (chủ), IV (hạ át) và V (át) là bộ khung của hàng nghìn bài hát; các bậc còn lại là màu sắc thêm vào. Biết số bậc thay vì tên hợp âm, bạn đệm được một bài ở bất kỳ giọng nào.

Bảy hợp âm của gam trưởng

Lấy gam Đô trưởng Đô Rê Mi Fa Son La Si, dựng hợp âm ba (chồng quãng ba) trên từng nốt, chỉ dùng phím trắng:

BậcGốcCác nốtLoạiTên
IĐôĐô – Mi – SontrưởngC
iiRêRê – Fa – LathứDm
iiiMiMi – Son – SithứEm
IVFaFa – La – ĐôtrưởngF
VSonSon – Si – RêtrưởngG
viLaLa – Đô – MithứAm
vii°SiSi – Rê – FagiảmBdim

Quy ước chữ số La Mã: chữ in hoa cho hợp âm trưởng, chữ thường cho hợp âm thứ, thêm "°" cho giảm. Nhiều giáo trình tiếng Việt ghi tất cả bằng chữ in hoa (I, II, III…) và nói loại hợp âm bằng lời; cả hai cách đều gặp.

Điều quan trọng: thứ tự trưởng – thứ – thứ – trưởng – trưởng – thứ – giảm là giống nhau cho mọi giọng trưởng. Ở giọng Son trưởng, bảy hợp âm là G – Am – Bm – C – D – Em – F#dim. Ở giọng Rê trưởng: D – Em – F#m – G – A – Bm – C#dim.

Ba chức năng: chủ, hạ át, át

Nhạc lý cổ điển chia các hợp âm theo vai trò trong câu nhạc:

  • Chủ (bậc I): nhà, nơi câu nhạc dừng lại và thấy yên.
  • Hạ át (bậc IV, cũng thường gồm ii): rời nhà, chuẩn bị đi xa.
  • Át (bậc V, cũng gồm vii°): căng nhất, đòi quay về chủ.

Lý do bậc V căng: hợp âm G có nốt Si, nốt nằm sát Đô nửa cung, gọi là âm dẫn. Khi thêm Fa thành G7 (Son – Si – Rê – Fa), có thêm cặp Si – Fa cách ba cung, quãng căng nhất. Si muốn lên Đô, Fa muốn xuống Mi, và cả hợp âm trượt về C. Đây là lý do vòng I – IV – V – I nghe "trọn".

Các bậc khác thường được xếp vào nhóm theo số nốt chung: vi chung hai nốt với I nên có thể thay I (kiểu "nhà phụ"); ii chung hai nốt với IV nên làm hạ át; iii đứng giữa, chung nốt với cả I và V, dùng ít hơn.

Ba bậc chính: vì sao đủ đệm cả bài

Hãy kiểm tra: ba hợp âm I, IV, V chứa tất cả bảy nốt của gam. C (Đô Mi Son), F (Fa La Đô), G (Son Si Rê): đủ Đô Rê Mi Fa Son La Si. Vì vậy với một giai điệu chỉ dùng nốt trong gam, bao giờ cũng tìm được ít nhất một trong ba hợp âm chứa nốt quan trọng của mỗi chỗ. Rất nhiều dân ca, thánh ca, bài thiếu nhi phương Tây chỉ cần ba hợp âm này.

Người học guitar đệm hát hay được dạy "bộ ba hợp âm" của giọng: giọng G có G – C – D, giọng C có C – F – G, giọng D có D – G – A. Đó chính là I – IV – V của từng giọng.

Các bậc còn lại làm gì

Bậc vi: người anh em thứ

Am trong giọng Đô trưởng là hợp âm thứ phổ biến nhất. Nó làm câu nhạc trầm lại mà không rời giọng. Vòng I – vi – IV – V (C – Am – F – G) và I – V – vi – IV (C – G – Am – F) đều xoay quanh nó. Bậc vi cũng là chủ âm của giọng thứ song song (La thứ), nên dùng nhiều Am có thể làm bài nghe như đang lưng chừng giữa trưởng và thứ.

Bậc ii: đường dẫn về át

Dm hay đi trước G: ii – V – I (Dm – G – C) là cụm kết rất phổ biến, đặc biệt trong jazz (thường ở dạng hợp âm bảy Dm7 – G7 – Cmaj7).

Bậc iii: màu hiếm

Em ít dùng hơn, thường xuất hiện như cầu nối, ví dụ C – Em – F hoặc trong vòng Canon. Nó tạo cảm giác "đổi góc" nhẹ.

Bậc vii°: át thu nhỏ

Bdim có Si và Fa, hai nốt căng của G7, nên nó có chức năng át. Trong nhạc phổ thông nó hiếm khi đứng một mình; người ta dùng G7 hoặc G/B nhiều hơn.

Giọng thứ: bảng có khác

Gam La thứ tự nhiên (La Si Đô Rê Mi Fa Son) dùng cùng phím trắng với Đô trưởng, nên bảy hợp âm cũng là các hợp âm trên, chỉ đánh số lại từ La:

Bậciii°IIIivvVIVII
La thứ tự nhiênAmBdimCDmEmFG
La thứ hoà âm (Son thăng)AmBdimC+DmEFG#dim

Ở gam thứ tự nhiên, bậc v là Em, thiếu âm dẫn nên kết về Am không mạnh. Vì vậy trong thực hành, người ta nâng Son lên Son thăng (gam thứ hoà âm) để bậc V thành E trưởng, có âm dẫn Son thăng đi lên La. Đó là lý do bài giọng La thứ hay dùng E hoặc E7 trước Am ở cuối câu.

Số bậc: ngôn ngữ chung để chuyển giọng

Nhạc công phòng thu ở Mỹ phát triển hệ ghi bằng số Ả Rập (1, 4, 5, 6m…), thường gọi là hệ số Nashville, để cả ban nhạc chuyển giọng tức thì theo ca sĩ. Bạn có thể áp dụng tinh thần đó: khi học một bài, ghi vòng hợp âm bằng số bậc. "1 – 5 – 6m – 4" ở giọng C là C – G – Am – F, ở giọng G là G – D – Em – C, ở giọng D là D – A – Bm – G. Nghĩ bằng bậc giúp bạn thấy hai bài khác nhau thật ra dùng cùng một khung.

Bài tập

  1. Viết bảng bảy hợp âm cho ba giọng G, D, F. Kiểm tra bằng thứ tự trưởng – thứ – thứ – trưởng – trưởng – thứ – giảm.
  2. Đàn vòng I – IV – V – I ở cả ba giọng. Nghe cảm giác "đi – xa – căng – về".
  3. Đổi vòng thành I – vi – IV – V, rồi I – iii – IV – V. Nghe bậc vi, bậc iii đổi màu thế nào.
  4. Lấy một bài dân ca hoặc thánh ca đã hết thời hạn bảo hộ, chỉ dùng I, IV, V để đệm. Ghi lại bằng số bậc.

Câu hỏi thường gặp

Bậc I IV V là gì?

Đó là ba hợp âm dựng trên nốt thứ nhất, thứ tư và thứ năm của gam trưởng. Ở giọng Đô trưởng là C, F, G; ở giọng Son trưởng là G, C, D. Ba hợp âm này chứa đủ bảy nốt của gam nên đệm được rất nhiều bài hát.

Vì sao gam trưởng có hợp âm thứ?

Vì khi chồng quãng ba trên các nốt Rê, Mi, La chỉ dùng nốt trong gam, quãng ba từ gốc là quãng ba thứ. Thứ tự hợp âm của mọi gam trưởng luôn là trưởng, thứ, thứ, trưởng, trưởng, thứ, giảm. Đây là hệ quả của vị trí hai nửa cung trong gam.

Hợp âm át là gì?

Hợp âm át là hợp âm trên bậc V, ví dụ G trong giọng Đô trưởng. Nó chứa âm dẫn Si nằm sát nốt chủ Đô nên tạo cảm giác căng, đòi quay về hợp âm chủ. Thêm nốt bảy thành G7 thì lực kéo càng mạnh.

Giọng thứ dùng hợp âm bậc V trưởng hay thứ?

Theo gam thứ tự nhiên, bậc v là hợp âm thứ, ví dụ Em ở giọng La thứ. Nhưng trong thực hành người ta hay nâng nốt bậc bảy lên để có hợp âm trưởng E hoặc E7, tạo âm dẫn mạnh về Am. Cả hai đều được dùng, tuỳ màu muốn có.

Hệ số Nashville là gì?

Đó là cách ghi hợp âm bằng số bậc (1, 4, 5, 6m…) thay vì tên hợp âm, do nhạc công phòng thu ở Nashville, Mỹ phổ biến. Nhờ ghi theo bậc, cả ban nhạc có thể chuyển sang giọng khác ngay mà không cần chép lại bản nhạc.

Mở app Soạn Nhạc

Chạm ô nốt là thành giai điệu, có đệm như bài thật

Mở app Soạn Nhạc

Bài viết liên quan

Mở app Soạn Nhạc

Chạm ô nốt là thành giai điệu, có đệm như bài thật

Mở app Soạn Nhạc Xem app khác

Tải ứng dụng App Giải Trí

Hàng trăm ứng dụng giải trí trong một app — miễn phí trên iPhone, iPad.

Download on the App Store