Viết lời bài hát có hình ảnh là thay những tính từ chung chung như "buồn", "cô đơn", "hạnh phúc" bằng sự vật, hành động, âm thanh cụ thể khiến người nghe tự cảm ra cảm xúc đó. Thay vì hát "anh nhớ quê", ca dao hát "nhớ canh rau muống, nhớ cà dầm tương". Người nghe không cần được bảo phải cảm thấy gì; họ thấy cảnh, và cảm xúc tự đến. Đây là nguyên tắc "tả, đừng kể" mà mọi lớp viết đều dạy, áp vào lời hát.
Vì sao tính từ chung chung làm lời nhạt
"Em buồn lắm, em cô đơn" là câu đúng, nhưng nó không mang gì riêng. Hàng nghìn bài hát đã nói đúng câu đó. Người nghe nghe xong không thấy gì trong đầu. Ngược lại, một chi tiết như "chiếc ghế nhựa thứ hai ngoài hiên chưa ai cất" (câu tự đặt) không hề có chữ "cô đơn", nhưng ai nghe cũng hiểu: từng có hai người, giờ chỉ còn một.
Kho ca dao Việt cho thấy người xưa rất giỏi chuyện này:
Ra đi anh nhớ quê nhà
Nhớ canh rau muống, nhớ cà dầm tương
Câu đầu là lời "kể" (nhớ quê nhà). Câu sau lập tức "tả" bằng hai món ăn nghèo nhất, thân thuộc nhất. Chính cái cụ thể đó làm câu ca dao sống qua bao đời. Hay câu:
Thân em như tấm lụa đào
Phất phơ giữa chợ biết vào tay ai
Không một chữ nói về số phận hay nỗi lo, nhưng hình ảnh tấm lụa bay giữa chợ nói hết.
Thang trừu tượng: đi xuống cho tới khi thấy được
Một cách nghĩ hữu ích là tưởng tượng một chiếc thang. Đầu thang là khái niệm trừu tượng; mỗi bậc đi xuống là cụ thể hơn:
| Bậc | Ví dụ | Người nghe thấy gì |
|---|---|---|
| Trừu tượng | Tình mẫu tử | Không thấy gì cụ thể |
| Chung | Mẹ thương con | Hình dung mơ hồ |
| Cụ thể hơn | Mẹ nấu cơm chờ con | Một căn bếp |
| Cụ thể | Mẹ úp đĩa lên mâm cơm để phần | Một hình ảnh rõ, rất Việt |
| Rất riêng | Đĩa trứng chiên úp ngược, nguội từ chín giờ | Một khoảnh khắc, có thời gian, có cảm xúc |
Lời phiên khúc nên đứng ở hai bậc dưới cùng. Điệp khúc có thể đứng cao hơn một chút, vì nó cần đúng cho cả bài; nhưng ngay cả điệp khúc cũng nên có ít nhất một hình ảnh để bám.
Sáu kỹ thuật làm lời có hình
1. Danh từ cụ thể thay cho danh từ chung
"Cây" thành "cây bàng", "hoa" thành "hoa sữa", "con đường" thành "con dốc đất đỏ". Danh từ càng riêng, người nghe càng thấy rõ, và bài hát càng có "địa chỉ".
2. Động từ mạnh thay cho tính từ
"Gió lạnh" thành "gió luồn qua cửa". "Em vui" thành "em chạy chân trần ra ngõ". Động từ cho thấy cảm xúc qua hành động.
3. Dùng nhiều giác quan
Lời bài hát hay thiên về thị giác. Thêm âm thanh (tiếng quạt trần, tiếng còi tàu), mùi (khói rơm, mùi sách cũ), xúc giác (nền gạch mát, áo ướt dính lưng), vị (nước chè xanh chát) làm hình ảnh có chiều sâu. Bài tập "object writing" mà giảng viên Pat Pattison của Berklee hay dùng chính là luyện điều này: mỗi ngày viết mười phút về một đồ vật bằng đủ các giác quan.
4. Một chi tiết lạ, đúng
Một chi tiết người nghe không ngờ nhưng nhận ra ngay là thật: chiếc dép bị chó tha mất một chiếc, cái điện thoại để rung trên bàn kính. Chi tiết như vậy làm cả bài đáng tin.
5. So sánh và ẩn dụ, có chọn lọc
Ca dao dùng so sánh "như" rất nhiều ("thân em như…"). So sánh tốt là so sánh lạ mà khớp; so sánh dở là so sánh đã mòn ("mắt em như sao trời"). Một bài chỉ cần một hai so sánh mạnh, gắn vào điệp khúc hoặc chỗ bước ngoặt.
6. Thời gian và nơi chốn
"Chín giờ tối thứ Bảy", "sân ga cuối tháng Chạp", "mùa nước nổi". Đặt cảnh vào một lúc, một chỗ là cách nhanh nhất để lời có không khí.
Trước và sau: sửa lời tự đặt
| Bản đầu (kể) | Bản sửa (tả) |
|---|---|
| Ngày em đi anh buồn lắm | Ngày em đi, ly cà phê thứ hai nguội trên bàn |
| Quê hương đẹp lắm | Khói rơm bay ngang đồng, trâu về qua bến |
| Cha vất vả nuôi con | Cha về, áo mưa còn nhỏ nước, dép dính bùn tới gót |
| Thành phố cô đơn | Đèn đỏ ba mươi giây, không ai nhìn ai |
Bản sửa không nói ra cảm xúc, nhưng cảm xúc rõ hơn. Lưu ý: bản sửa thường dài hơn, nên phải kiểm tra lại có vừa giai điệu và có xuôi thanh điệu không.
Những hình ảnh đã mòn
Có những hình ảnh xuất hiện trong quá nhiều bài hát đến mức người nghe lướt qua như không: mưa buồn, lá vàng rơi, giọt lệ, con tim tan vỡ, ánh trăng soi, cánh chim bay xa. Chúng không sai, nhưng đã hết sức gợi. Cách xử lý:
- Nếu dùng, làm mới bằng một chi tiết kèm theo: không phải "mưa", mà "mưa tạt qua mái tôn nhà bên, nghe như ai gõ cửa".
- Hoặc thay bằng hình ảnh cùng cảm xúc nhưng ít người dùng.
- Hỏi: hình ảnh này có phải mình thật sự thấy, hay mình nhớ nó từ bài hát khác?
Đừng nhồi hình ảnh
Ngược lại với lời nhạt là lời rối: mỗi câu một hình ảnh mới, không cái nào liên quan cái nào, người nghe không kịp thấy gì. Lời hát trôi qua tai một lần, không đọc lại được như thơ. Một phiên khúc thường chỉ nên có một hai cảnh, và các chi tiết thuộc về cảnh đó. Giữ một "camera" nhất quán: đang ở trong bếp thì đừng nhảy ra biển giữa câu.
Hình ảnh và giai điệu
- Đặt chữ hình ảnh quan trọng nhất vào nốt dài hoặc nốt đỉnh, để người nghe kịp "thấy".
- Chữ chỉ âm thanh (tiếng ve, tiếng còi) có thể được nhạc "vẽ" lại bằng một nốt lặp hay một quãng nhảy.
- Câu nhiều chi tiết cần tiết tấu thưa hơn, để chữ không bị nuốt.
Bài tập
- Viết một câu lời "kể" về một cảm xúc: "Em nhớ nhà".
- Đi xuống thang trừu tượng bốn bậc, mỗi bậc một câu. Câu cuối phải có thời gian, nơi chốn và một đồ vật.
- Viết thêm hai câu dùng giác quan khác thị giác.
- Gạch bỏ mọi tính từ chỉ cảm xúc (buồn, vui, nhớ, cô đơn). Câu còn đứng được không? Nếu được, bạn vừa có một phiên khúc.
Câu hỏi thường gặp
Viết lời bài hát có hình ảnh là gì?
Là dùng sự vật, hành động, âm thanh, mùi vị cụ thể để người nghe tự cảm ra cảm xúc, thay vì gọi tên cảm xúc bằng tính từ như buồn, vui, cô đơn. Ca dao "nhớ canh rau muống, nhớ cà dầm tương" là ví dụ kinh điển.
"Tả, đừng kể" trong viết lời nghĩa là gì?
Nghĩa là cho người nghe thấy cảnh thay vì nói cho họ biết phải cảm thấy gì. "Ly cà phê thứ hai nguội trên bàn" tả, còn "anh buồn lắm" kể. Lời tả thường gợi cảm xúc mạnh và riêng hơn.
Một phiên khúc nên có bao nhiêu hình ảnh?
Thường một hai cảnh là đủ, các chi tiết thuộc cùng một cảnh. Lời hát chỉ nghe qua tai một lần, quá nhiều hình ảnh rời rạc khiến người nghe không kịp thấy gì.
Điệp khúc có cần cụ thể như phiên khúc không?
Điệp khúc có thể khái quát hơn vì nó lặp lại và phải đúng cho cả bài. Nhưng nên giữ ít nhất một hình ảnh hoặc một cụm từ có hình để người nghe bám vào, thường gắn với tựa bài.
Làm sao tránh hình ảnh sáo mòn trong lời bài hát?
Nhận ra những hình ảnh đã quá quen như mưa buồn, lá vàng rơi, con tim tan vỡ. Nếu dùng, thêm một chi tiết riêng để làm mới; hoặc thay bằng hình ảnh mình thật sự thấy trong đời sống. Hỏi lại mình có nhớ hình ảnh đó từ bài hát khác không.