AABA và verse–chorus (phiên khúc – điệp khúc) là hai khuôn bài hát phổ biến nhất. AABA gồm ba đoạn giống nhạc (A) và một đoạn tương phản (B) chen vào trước đoạn A cuối, tựa bài thường nằm trong đoạn A; đây là khuôn chủ đạo của ca khúc Mỹ khoảng những năm 1920–1950. Verse–chorus xoay vòng giữa phiên khúc kể chuyện và điệp khúc lặp lại chứa tựa bài; khuôn này thống trị nhạc đại chúng từ khoảng những năm 1960 tới nay. Chọn khuôn nào tuỳ bài hát muốn tập trung vào một giai điệu đẹp hay vào một câu điệp dễ hát theo.
Khuôn AABA: ba lần về nhà, một lần đi xa
Trong dạng kinh điển, mỗi đoạn dài 8 ô nhịp, cả khuôn là 32 ô nhịp, nên người ta còn gọi là "hình thức 32 ô nhịp".
| Đoạn | Ô nhịp | Nhạc | Lời |
|---|---|---|---|
| A | 1–8 | Giai điệu chính, kết ở nốt chủ | Mở câu chuyện, thường chứa tựa bài |
| A | 9–16 | Lặp lại giai điệu, có thể đổi chút ở đuôi | Lời mới, cùng khuôn vần |
| B | 17–24 | Giai điệu và hợp âm khác, thường sang giọng khác hoặc bậc IV | Góc nhìn khác, suy tư, bước ngoặt |
| A | 25–32 | Giai điệu chính quay về | Khép lại, thường kết bằng tựa bài |
Đoạn B có nhiều tên: bridge, middle eight, release. Trong khuôn AABA, nó là phần tương phản duy nhất, nên đóng vai trò lớn hơn cầu nối trong khuôn verse–chorus.
"Over the Rainbow" (1939) là ví dụ thường được dùng trong giáo trình: hai đoạn A mở bằng bước nhảy lên quãng 8 nổi tiếng, đoạn B đổi sang tiết tấu nhanh và dày hơn, rồi A quay về. Bài vẫn còn bảo hộ bản quyền, nên ở đây chỉ nêu tên và cấu trúc.
Một chuyện tên gọi dễ gây nhầm
Ca khúc Mỹ thời Tin Pan Alley (khu xuất bản bản nhạc ở New York đầu thế kỷ 20) và sân khấu Broadway thường có một đoạn mở đầu gọi là "verse", hát kiểu nửa nói nửa hát, dẫn vào phần chính. Phần chính, tức khuôn AABA 32 ô nhịp, lại được gọi là "chorus" hoặc "refrain". Về sau, khi hát lẻ hay chơi lại, người ta thường bỏ đoạn verse, chỉ giữ phần AABA. Vì vậy khi đọc tài liệu cũ, "chorus" có thể là cả bài AABA, không phải điệp khúc theo nghĩa ngày nay.
Khuôn verse–chorus: kể rồi chốt, kể rồi chốt
Khuôn này xoay vòng giữa hai loại đoạn:
- Phiên khúc: cùng nhạc, khác lời mỗi lần, kể chuyện tiến lên.
- Điệp khúc: cùng nhạc, cùng lời (hoặc gần như vậy), chứa tựa bài và hook.
Sơ đồ hay gặp: P – ĐK – P – ĐK – Cầu – ĐK. Có thể thêm tiền điệp khúc trước mỗi điệp khúc. Từ nhạc rock và pop những năm 1960, khuôn này dần thành mặc định, và đến nay chiếm phần lớn nhạc đại chúng toàn cầu.
So sánh hai khuôn
| Tiêu chí | AABA | Verse–chorus |
|---|---|---|
| Phần quan trọng nhất | Đoạn A, giai điệu chính | Điệp khúc |
| Tựa bài nằm ở | Câu đầu hoặc câu cuối đoạn A | Trong điệp khúc, thường đầu hoặc cuối |
| Phần lặp nguyên lời | Thường chỉ một câu (câu tựa) trong A | Cả đoạn điệp khúc |
| Phần tương phản | Đoạn B, một lần, dài ngang A | Cầu nối, ngắn, không bắt buộc |
| Tương phản năng lượng | Nhẹ, đều; bài nghe liền một dòng | Rõ: phiên khúc thấp, điệp khúc bung |
| Hợp với | Tình ca chậm, bài để nhiều người hát lại theo cách riêng | Bài muốn đám đông hát theo, bài có câu chuyện nhiều đoạn |
| Khó ở chỗ | Giai điệu A phải đủ hay để nghe ba lần | Điệp khúc phải đủ mạnh để lặp nhiều lần |
Trong ca khúc Việt
Nhiều ca khúc trữ tình Việt Nam giữa thế kỷ 20 được viết theo khuôn gần với AABA hoặc A – B – A: hai đoạn đầu cùng nhạc khác lời, một đoạn giữa chuyển giọng hoặc đổi không khí (sách hát hay ghi là "ĐK" dù chức năng gần với đoạn B), rồi quay về đoạn đầu. Ngày nay, nhạc đại chúng Việt chủ yếu dùng khuôn phiên khúc – điệp khúc như phần còn lại của thế giới. Khi đọc sách hát cũ, đừng vội gọi đoạn giữa là điệp khúc theo nghĩa hiện đại; hãy xem nó có lặp lại nhiều lần với cùng lời không.
Khuôn lai và các khuôn khác
- Verse–chorus có đoạn A kiểu AABA bên trong: phiên khúc tự nó là hai câu giống nhau, rồi một câu khác dẫn vào điệp khúc.
- Khuôn AAA (strophic): chỉ một đoạn nhạc lặp lại với nhiều lời, thường có một câu điệp cuối mỗi đoạn. Rất nhiều dân ca, thánh ca, bài ru, bài kể chuyện theo khuôn này.
- Khuôn 12 ô nhịp của blues: ba câu lời, câu đầu hát hai lần, câu ba trả lời, lặp lại nhiều vòng.
- Bài viết liền một mạch (tiếng Anh: through-composed): không đoạn nào lặp lại, nhạc đi theo lời từ đầu đến cuối. Hay gặp trong ca khúc nghệ thuật phổ thơ dài, ví dụ nhiều lied của Schubert như "Erlkönig".
Viết lời cho từng khuôn
Khuôn nhạc kéo theo cách viết lời khác nhau:
- Với AABA, mỗi đoạn A nên là một "ô cửa sổ" nhìn vào cùng một chuyện, kết bằng cùng câu tựa. Đoạn B là chỗ duy nhất được rời khỏi khung đó: một hồi tưởng, một câu hỏi lớn, một lời thú nhận. Vì đoạn A nghe ba lần, lời phải đủ súc tích để mỗi lần đều có thông tin mới.
- Với verse–chorus, chia việc rõ: phiên khúc mang chi tiết và diễn biến, điệp khúc mang ý chính và cảm xúc. Lời điệp khúc phải đúng cho mọi phiên khúc, nên đừng nhét vào đó chi tiết chỉ thuộc phiên khúc đầu.
Một mẹo dùng được cho cả hai: viết câu tựa trước, rồi hỏi "câu này cần những gì đứng trước nó để nghe thật nặng?". Câu trả lời chính là nội dung các đoạn còn lại.
Chọn khuôn cho bài của mình
- Bài có một câu chốt mà bạn muốn người nghe hát theo? Chọn verse–chorus, đặt câu chốt làm điệp khúc.
- Bài sống nhờ một giai điệu đẹp, lời như một bài thơ ngắn? Chọn AABA hoặc AAA.
- Câu chuyện dài nhiều chặng? Verse–chorus với ba phiên khúc, hoặc AAA có câu điệp.
- Bài cho trẻ em? AAA hoặc verse–chorus rất ngắn, lặp nhiều.
Một mẹo thực tế: viết đoạn bạn đang có trước, rồi hỏi nó giống A hay giống điệp khúc. Nếu nó là một giai điệu trọn vẹn, đẹp tự thân, đó là A. Nếu nó là một câu bung ra, muốn được hát to nhiều lần, đó là điệp khúc. Khuôn sẽ theo đó mà ra.
Bài tập: viết một bài theo cả hai khuôn
- Viết một đoạn tám ô nhịp có lời, kết bằng một câu có thể làm tựa bài.
- Bản AABA: viết lời mới cho đoạn A thứ hai, cùng câu tựa ở cuối. Viết đoạn B tám ô nhịp bắt đầu bằng hợp âm bậc IV, lời là một câu hỏi hoặc một hồi tưởng. Quay về A với lời thứ ba.
- Bản verse–chorus: biến câu tựa thành tâm của điệp khúc, viết thêm ba câu xoay quanh nó, cho điệp khúc lên cao hơn đoạn ban đầu. Đoạn ban đầu trở thành phiên khúc.
- Hát cả hai bản cho một người nghe và hỏi bản nào họ nhớ được nhiều hơn.
Câu hỏi thường gặp
Hình thức AABA trong bài hát là gì?
Là khuôn gồm hai đoạn A cùng giai điệu, một đoạn B tương phản rồi quay về đoạn A. Dạng kinh điển mỗi đoạn 8 ô nhịp, tổng 32 ô nhịp. Tựa bài thường nằm ở câu đầu hoặc câu cuối của đoạn A.
Verse–chorus là gì?
Là khuôn xoay vòng giữa phiên khúc (verse) kể chuyện, lời mỗi lần khác, và điệp khúc (chorus) lặp lại cùng lời, chứa tựa bài. Đây là khuôn phổ biến nhất của nhạc đại chúng từ khoảng thập niên 1960.
Đoạn B trong AABA có phải là cầu nối không?
Đoạn B thường được gọi là bridge hay middle eight, nên về tên gọi thì giống. Nhưng trong AABA nó là phần tương phản chính, dài ngang đoạn A. Cầu nối trong khuôn verse–chorus thường ngắn hơn và không bắt buộc.
Nên chọn AABA hay verse–chorus cho bài đầu tiên?
Nếu bài có một câu chốt muốn người nghe hát theo, verse–chorus dễ làm hơn. Nếu bài dựa vào một giai điệu đẹp và lời như bài thơ ngắn, AABA hợp hơn. Có thể thử viết cùng một ý theo cả hai khuôn để so sánh.
Vì sao tài liệu cũ gọi cả bài AABA là chorus?
Ca khúc Mỹ thời Tin Pan Alley thường có một đoạn mở đầu gọi là verse, còn phần chính 32 ô nhịp AABA được gọi là chorus hay refrain. Về sau đoạn verse hay bị bỏ khi biểu diễn, nên chữ chorus trong tài liệu cũ có nghĩa khác điệp khúc ngày nay.