Tiếng Việt có sáu thanh, và thanh điệu là một phần nghĩa của chữ: "ma, má, mà, mả, mã, mạ" là sáu chữ khác nhau. Khi hát, giai điệu đè lên thanh điệu, nên nếu nốt nhạc đi ngược hướng thanh của chữ, người nghe có thể nghe thành chữ khác hoặc thấy câu hát "ngang", "lơ lớ". Lời bài hát tiếng Việt vì vậy cần "xuôi" với nốt: chữ dấu sắc, dấu ngã thường được đặt cao hơn chữ đứng trước, chữ dấu huyền, dấu nặng thường thấp hơn. Đây là khuynh hướng mạnh chứ không phải luật cứng; nhạc sĩ giỏi vẫn có ngoại lệ có chủ ý.
Sáu thanh nghe như thế nào
Mô tả dưới đây theo giọng Bắc phổ thông; các vùng khác có khác biệt, đáng kể nhất là giọng Nam và nhiều vùng miền Trung thường không phân biệt rõ thanh hỏi và thanh ngã.
| Thanh | Ví dụ | Đường nét cao độ khi nói | Nhóm |
|---|---|---|---|
| Ngang | ma | Khá cao, bằng phẳng | Bằng |
| Huyền | mà | Thấp, đi xuống nhẹ | Bằng |
| Sắc | má | Đi lên rõ | Trắc |
| Hỏi | mả | Đi xuống rồi vòng lên, thấp | Trắc |
| Ngã | mã | Đi lên, có chỗ gãy giữa chừng | Trắc |
| Nặng | mạ | Thấp, ngắn, tắc lại | Trắc |
Hai nhóm "bằng" và "trắc" là cách chia của thi ca, dùng để luật thơ. Khi viết nhạc, cách chia hữu ích hơn là theo độ cao và hướng: nhóm cao hoặc đi lên (ngang, sắc, ngã) và nhóm thấp hoặc đi xuống (huyền, nặng, hỏi).
Vì sao lời phải "xuôi" với nốt
Trong câu hát, thanh điệu từng chữ gần như biến mất, vì giọng phải giữ cao độ của nốt. Người nghe nhận ra chữ nhờ hướng đi giữa các nốt: nốt sau cao hơn hay thấp hơn nốt trước. Nếu chữ "má" (sắc) được hát thấp hơn chữ đứng trước, tai có thể nghe thành "mà". Nếu "mạ" được đặt lên cao, nghe như "ma".
Ngữ cảnh cứu được nhiều chỗ: nghe cả câu, người ta đoán ra chữ. Nhưng câu hát lệch thanh nhiều sẽ khiến người nghe phải "dịch", mất tự nhiên, nhất là với câu lời mới chưa ai biết. Đó là lý do nhiều bài hát nước ngoài đặt lời Việt nghe gượng: giai điệu viết cho tiếng không có thanh, lời Việt phải chen vào.
Giới nghiên cứu ngôn ngữ cũng đã đo hiện tượng này. Nghiên cứu của James Kirby và D. Robert Ladd trên ca khúc đại chúng tiếng Việt (công bố khoảng năm 2016) cho thấy giữa hai chữ liền nhau, giai điệu hiếm khi đi ngược hướng thanh điệu; điều các nhạc sĩ tránh mạnh nhất là đi ngược, chứ không phải bắt buộc lúc nào cũng song song. Kết quả tương tự từng được ghi nhận ở tiếng Quảng Đông và một số ngôn ngữ có thanh điệu khác.
Bảng khuynh hướng: chữ sau so với chữ trước
| Cặp thanh (trước → sau) | Giai điệu thường | Ví dụ cụm |
|---|---|---|
| Huyền → Sắc | Đi lên rõ | "chờ đến", "mùa lúa" (ngang → sắc cũng lên) |
| Ngang → Huyền | Đi xuống | "anh về", "mưa chiều" |
| Sắc → Nặng | Đi xuống rõ | "nắng nhạt", "lá rụng" |
| Nặng → Ngang | Đi lên | "mạ non", "lặng yên" |
| Hai chữ cùng thanh | Thường giữ nốt hoặc đi rất gần | "mênh mông", "thênh thang" |
| Hỏi, ngã | Thường được luyến hai nốt, hoặc đặt sao cho tai nghe ra chỗ vòng | "nhỏ bé", "mãi mãi" |
Không cần thuộc bảng. Chỉ cần nhớ một câu: đọc to cụm lời, nghe giọng mình lên hay xuống, rồi cho nốt đi cùng hướng.
Hỏi và ngã: hai thanh khó nhất
Thanh hỏi và ngã có đường nét gấp khúc, không thể diễn tả trọn bằng một nốt. Dân ca và nhạc truyền thống thường xử lý bằng luyến: chữ hỏi hát nốt thấp rồi vuốt lên nốt cao hơn một chút; chữ ngã hát gãy, lên một nốt rồi lên tiếp. Trong ca khúc một chữ một nốt, người viết thường đặt chữ hỏi ở nốt thấp tương đối, chữ ngã ở nốt cao tương đối, và để ca sĩ tự uốn.
Vì giọng Nam và nhiều vùng nhập hỏi – ngã, cùng một câu hát có thể được hát hơi khác nhau theo người hát. Người viết không cần lo quá; chỉ cần tránh đặt chữ hỏi ở đỉnh câu nhạc, nơi nó dễ bị nghe thành sắc.
Khi nào được phép đi ngược
Hoàn toàn khớp thanh điệu từng chữ sẽ làm giai điệu bị lời dắt đi, có khi thành đọc thơ có nhạc. Nhạc sĩ có những chỗ cố ý "phá":
- Chữ đệm, hư từ ("thì, là, mà, của") ít bị hiểu nhầm, có thể đi ngược mà không sao.
- Chữ quen trong cụm cố định ("quê hương", "mẹ ơi") người nghe đoán trước, nên dễ được dung thứ.
- Nốt kéo dài ở cuối câu: giọng hát có thời gian uốn, tai nghe ra thanh dù nốt lệch.
- Chỗ cao trào: đôi khi giai điệu quan trọng hơn, người viết chấp nhận lệch một chữ để có đỉnh đẹp.
Chỗ không nên phá: chữ mang nghĩa chính của câu, chữ dễ nhầm thành nghĩa khác (nhất là nhầm sang nghĩa buồn cười hoặc thô), và tựa bài.
Viết nhạc trước, lời sau: làm sao cho xuôi
Nhiều người đàn hát quen ngân nga giai điệu trước, rồi mới đặt lời. Khi đó:
- Ghi giai điệu ra, đánh dấu mỗi nốt là lên (↑), xuống (↓) hay giữ (=) so với nốt trước.
- Với mỗi chỗ ↑, tìm chữ thanh sắc, ngã, ngang (nếu chữ trước là huyền, nặng). Với chỗ ↓, tìm chữ huyền, nặng, hỏi.
- Ở chỗ quan trọng, nếu không tìm được chữ hợp, sửa nhẹ giai điệu thay vì ép chữ.
- Hát lại cho người không biết lời nghe, nhờ họ chép lại. Chữ nào họ chép sai là chữ lệch thanh.
Bước 4 là phép thử quý nhất, và rất đơn giản.
Viết lời trước, nhạc sau
Ngược lại, nếu đã có lời, hãy đọc to câu lời và "phóng đại" giọng đọc như kể chuyện cho trẻ con. Giọng đọc phóng đại đã là một giai điệu thô. Việc của người viết là làm gọn nó: đưa về nốt của thang âm, tạo dáng, đặt đỉnh. Thơ lục bát và các thể thơ Việt vốn có nhịp bằng trắc xen kẽ, nên phổ nhạc từ thơ thường xuôi tai sẵn; đây là một lý do nhiều bài thơ Việt được phổ nhạc thành công.
Bài tập: sửa một câu hát lệch thanh
Câu tự đặt: "Chiều nay em về muộn" hát trên giai điệu Son – La – Đô – Rê – La (chữ "về" lại đặt cao hơn "em").
- "nay" (ngang) cao hơn "Chiều" (huyền): xuôi.
- "em" (ngang) cao hơn "nay": chấp nhận được, cùng nhóm.
- "về" (huyền) lại đặt cao hơn "em": ngược, dễ nghe thành "vế".
- "muộn" (nặng) thấp hơn "về": xuôi.
Sửa: hạ nốt của "về" xuống dưới "em", ví dụ Son – La – Đô – La – Son. Hát lại: chữ "về" rõ hẳn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao viết lời bài hát tiếng Việt phải chú ý thanh điệu?
Vì thanh điệu là một phần nghĩa của chữ tiếng Việt. Khi hát, người nghe nhận ra chữ phần lớn nhờ giai điệu đi lên hay xuống giữa các chữ; nốt đi ngược thanh có thể khiến chữ bị nghe nhầm hoặc nghe gượng.
Dấu sắc thì nốt nhạc phải đi lên phải không?
Thường là vậy: chữ dấu sắc, dấu ngã hay được đặt cao hơn chữ trước, chữ huyền, nặng thấp hơn. Nhưng đây là khuynh hướng chứ không phải luật cứng. Chữ đệm, cụm từ quen và nốt kéo dài ở cuối câu có thể lệch mà người nghe vẫn hiểu.
Thanh hỏi và thanh ngã nên đặt nốt thế nào?
Hai thanh này có đường nét gấp khúc nên dân ca thường luyến hai nốt. Trong ca khúc một chữ một nốt, chữ hỏi thường đặt thấp tương đối, chữ ngã cao tương đối, ca sĩ tự uốn thêm. Tránh đặt chữ hỏi ở đỉnh câu nhạc.
Vì sao bài hát nước ngoài đặt lời Việt hay nghe gượng?
Vì giai điệu gốc được viết cho ngôn ngữ không có thanh điệu, nên lên xuống không theo dấu tiếng Việt. Người đặt lời phải tìm chữ vừa nghĩa vừa thanh, rất khó, nên hay có chữ lệch. Việc đặt lời mới cho bài còn bản quyền cũng cần xin phép tác giả.
Làm sao kiểm tra lời bài hát mình viết có bị lệch thanh không?
Hát cho một người chưa biết lời nghe và nhờ họ chép lại. Những chữ họ chép sai thường là chữ có nốt đi ngược thanh điệu. Sửa giai điệu hoặc đổi chữ ở những chỗ đó.