Trong khuôn phiên khúc – điệp khúc, tựa bài nên nằm trong điệp khúc, ở câu đầu, câu cuối hoặc cả hai, và rơi vào nốt dài, chỗ nổi bật nhất của giai điệu. Câu chốt là câu cuối điệp khúc, nơi bài hát nói điều nó muốn nói một cách gọn nhất; nhiều bài cho câu chốt trùng với tựa. Đặt đúng chỗ thì người nghe nhớ được tên bài sau một lần nghe; đặt lạc chỗ thì người ta nhớ giai điệu mà không biết tìm bài bằng chữ gì.
Vì sao tựa bài phải nằm trong điệp khúc
Hãy nghĩ tới người nghe một bài hát trên radio, trong quán cà phê, rồi về nhà muốn tìm lại. Thứ duy nhất họ có là một mảnh lời lởn vởn trong đầu, thường là câu lặp lại nhiều nhất. Nếu câu đó chính là tựa bài, họ tìm được ngay. Nếu tựa bài chỉ xuất hiện một lần trong phiên khúc thứ hai, bài hát coi như mất một cơ hội.
Đây không phải phát minh của nhạc thị trường. Bài "Jingle Bells" (James Lord Pierpont, xuất bản năm 1857) mở điệp khúc bằng cụm "jingle bells" lặp ngay hai lần. Thú vị là bản in đầu tiên mang tên "One Horse Open Sleigh"; về sau người ta gọi bài theo chính câu điệp khúc, vì đó là câu ai cũng nhớ. "Auld Lang Syne", bài thơ Robert Burns ghi lại năm 1788 trên một điệu dân ca Scotland, cũng cho cụm tựa vang lên ở cuối mỗi đoạn điệp. Trong dân ca Việt, nhiều điệu lý được gọi tên theo chính cụm lời hay lặp lại nhất, như "Lý cây đa", "Lý con sáo".
Bốn vị trí đặt tựa bài
| Vị trí | Cách làm | Hiệu quả | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Câu đầu điệp khúc | Điệp khúc mở bằng tựa, các câu sau giải thích | Bung ngay, rõ ràng | Bài sôi động, điệp khúc mạnh |
| Câu cuối điệp khúc | Ba câu dẫn, câu thứ tư là tựa | Tạo chờ đợi, tựa nghe như lời kết luận | Ballad, bài kể chuyện |
| Đầu và cuối | Tựa mở và khép điệp khúc | Rất dễ nhớ, cảm giác tròn | Bài muốn đám đông hát theo |
| Lặp nhiều lần | Tựa xuất hiện ở mọi câu hoặc cách câu | Như câu thần chú, bám tai mạnh | Bài ngắn, bài thiếu nhi; dễ nhàm nếu lạm dụng |
Trong khuôn AABA, tựa thường nằm ở câu đầu hoặc câu cuối của mỗi đoạn A, nên cũng xuất hiện ba lần.
Một tựa bài tốt trông như thế nào
- Ngắn: hai đến sáu chữ. Đủ ngắn để hát trên một hook.
- Nói được: là câu người ta có thể nói ngoài đời, không phải cụm từ chỉ có trong sách.
- Có hình ảnh hoặc có hành động: "Ngọn đèn bên sông" gợi hơn "Nỗi nhớ".
- Có chỗ để đổi nghĩa: tựa tốt có thể hiểu khác đi sau mỗi phiên khúc.
- Hát xuôi: thanh điệu các chữ trong tựa đi hợp với giai điệu của hook. Tựa bài bị nghe sai là lỗi nặng nhất.
Câu chốt và kỹ thuật "đổi nghĩa"
Điệp khúc lặp lại nguyên lời, nhưng người nghe nghe nó sau những phiên khúc khác nhau. Người viết giỏi tận dụng điều này: mỗi phiên khúc mở ra một tình huống mới, để cùng câu chốt mang nghĩa mới.
Ví dụ tự đặt, tựa bài "Để đèn cho con":
- Phiên khúc 1: đứa trẻ đi học tối về, mẹ để đèn ngoài ngõ. Câu chốt nghĩa đen: ngọn đèn ngoài ngõ.
- Phiên khúc 2: đứa con lớn đi làm xa, mỗi lần gọi điện mẹ vẫn hỏi "mai về không". Câu chốt thành lời hứa chờ đợi.
- Cầu nối: người con giờ làm cha mẹ, ngồi chờ con mình. Lần điệp khúc cuối, câu chốt quay ngược: giờ là người con để đèn.
Điệp khúc không đổi một chữ, nhưng lần cuối nghe nặng hơn hẳn lần đầu. Đó là sức mạnh của câu chốt đặt đúng.
Khung bốn câu cho điệp khúc
Không phải công thức bắt buộc, nhưng là điểm khởi đầu tốt cho người mới:
- Câu 1: tựa bài, hoặc một câu bung cảm xúc.
- Câu 2: một hình ảnh cụ thể nối với câu 1.
- Câu 3: dẫn lên, giai điệu chạm đỉnh, lời tăng sức nặng.
- Câu 4: câu chốt, thường là tựa bài, kết về nốt chủ.
Câu 1 và 4 trùng nhau (tựa ở đầu và cuối) là biến thể rất phổ biến. Câu 1 và 2 giống nhạc, câu 3 khác, câu 4 kết, tức là một đoạn hỏi – đáp thu nhỏ.
Giai điệu cho tựa bài
- Đặt tựa vào hook giai điệu, phần dễ nhớ nhất của điệp khúc.
- Cho chữ quan trọng nhất của tựa một nốt dài hoặc nốt đỉnh.
- Giữ giai điệu của tựa y nguyên mỗi lần nó xuất hiện. Người nghe học tựa qua giai điệu; đổi nốt là làm họ lạc.
- Kiểm tra thanh điệu kỹ hơn mọi chỗ khác: tựa bài bị hát lệch thành chữ khác sẽ đi theo bài hát mãi.
Lỗi hay gặp
- Tựa bài không có trong lời: một số bài nghệ thuật cố ý làm vậy, nhưng với bài muốn người nghe nhớ, đây là cách tự làm khó.
- Tựa quá dài: cả một câu tám chữ khó gói vào một hook.
- Tựa quá chung: "Tình yêu", "Nỗi buồn", "Mãi mãi" có hàng trăm bài cùng tên, người nghe tìm không ra.
- Điệp khúc kể tiếp chuyện: điệp khúc chứa chi tiết chỉ đúng với phiên khúc 1, sang lần hai nghe lạc lõng. Chi tiết để ở phiên khúc; điệp khúc nói điều đúng cho cả bài.
- Câu chốt yếu hơn câu 3: đỉnh cảm xúc rơi vào câu 3 rồi câu 4 xẹp xuống, như kể chuyện cười mà nói nhầm đoạn cuối.
Điệp khúc trong bài khuôn AAA và bài không có điệp khúc
Không phải bài nào cũng có điệp khúc riêng. Nhiều dân ca, bài ru, bài kể chuyện chỉ có một đoạn nhạc lặp lại với nhiều lời. Khi đó, tựa bài thường được gắn vào một câu điệp: câu cuối (hoặc câu đầu) của mỗi đoạn, giữ nguyên lời qua mọi lần. Câu điệp làm đúng việc của điệp khúc, chỉ gọn hơn: nó là chỗ người nghe chờ, chỗ đám đông hát theo, chỗ chứa ý chính.
Với khuôn này, các nguyên tắc vẫn giữ: câu điệp ngắn, nằm ở vị trí cố định, có giai điệu không đổi, và nên mang nghĩa mới sau mỗi đoạn lời. Nếu bạn có một câu hay nhưng chưa nghĩ ra cả điệp khúc, hãy thử viết bài theo khuôn AAA với câu đó làm câu điệp. Nhiều khi bài hát cần đúng chừng đó.
Bài tập: từ tựa bài ra điệp khúc
- Viết mười tựa bài trong năm phút, mỗi tựa hai đến sáu chữ, có hình ảnh hoặc hành động.
- Chọn ba tựa bạn thấy "có chuyện" nhất. Với mỗi tựa, viết một dòng: nghĩa của nó ở phiên khúc 1, ở phiên khúc 2.
- Chọn một tựa, viết điệp khúc bốn câu theo khung ở trên, tựa ở câu 1 và câu 4.
- Ngân nga giai điệu cho câu tựa, hát đi hát lại mười lần. Nếu sau mười lần vẫn thích, đó là điệp khúc đáng phát triển.
- Viết lại cùng điệp khúc, lần này tựa chỉ ở câu 4. So sánh hai bản.
Câu hỏi thường gặp
Tựa bài hát nên đặt ở đâu trong lời?
Phổ biến nhất là trong điệp khúc, ở câu đầu, câu cuối hoặc cả hai, và rơi vào phần giai điệu dễ nhớ nhất. Vì điệp khúc lặp lại nhiều lần, người nghe sẽ nhớ tựa và tìm được bài sau khi nghe.
Câu chốt trong điệp khúc là gì?
Là câu kết điệp khúc, nơi bài hát nói điều chính một cách gọn nhất. Câu chốt thường trùng tựa bài và rơi vào nốt kết về giọng chủ. Một câu chốt tốt có thể mang nghĩa khác đi sau mỗi phiên khúc.
Tựa bài hát nên dài bao nhiêu chữ?
Thường từ hai đến sáu chữ, đủ ngắn để hát trên một hook và dễ nhớ. Tựa nên là câu nói được ngoài đời, có hình ảnh hoặc hành động, tránh từ quá chung như "tình yêu", "nỗi nhớ".
Điệp khúc có nên đổi lời ở lần cuối không?
Có thể đổi một hai chữ ở lần cuối để tạo kết, nhưng nên giữ tựa và giai điệu của tựa nguyên vẹn. Nhiều bài không đổi chữ nào mà vẫn mang nghĩa mới nhờ phiên khúc và cầu nối đã đổi bối cảnh.
Bài hát có bắt buộc phải nhắc tựa trong lời không?
Không bắt buộc, một số bài nghệ thuật đặt tựa như một bài thơ. Nhưng với bài muốn được nhớ và tìm lại, đặt tựa trong điệp khúc là cách đơn giản và hiệu quả nhất.