Soạn NhạcWiki
Tìm
Viết lời & cấu trúc bài hát

Vần trong lời bài hát: vần chân, vần lưng và vần bằng trắc

Vần chân đặt ở cuối câu, vần lưng đặt giữa câu như trong lục bát. Chữ vần nên cùng nhóm thanh bằng hoặc trắc. Vần tự nhiên giúp dễ nhớ, ép vần làm lời méo nghĩa.

Vần trong lời bài hát: vần chân, vần lưng và vần bằng trắc

Vần trong lời bài hát là sự hoà âm giữa phần vần của hai chữ ở những vị trí nhất định, giúp câu hát dễ nhớ và tạo cảm giác "khớp" khi kết câu. Có hai kiểu chính: vần chân đặt ở cuối câu, và vần lưng đặt ở giữa câu, như cách thơ lục bát cho chữ thứ sáu câu lục vần với chữ thứ sáu câu bát. Với tiếng Việt, chữ vần nhau còn nên cùng nhóm thanh, bằng với bằng, trắc với trắc. Gieo vần tốt là vần tự nhiên; ép vần làm câu lời méo nghĩa thì thà bỏ.

Vần là gì, tính từ đâu

Một chữ tiếng Việt có thể tách thành phụ âm đầu và phần vần. Trong "hoa", phụ âm đầu là "h", phần vần là "oa". Hai chữ vần nhau khi phần vần giống hoặc gần giống, phụ âm đầu khác nhau:

  • Vần chính (vần hoàn toàn): phần vần giống hệt, như "xa – nhà", "sâu – trâu", "mưa – xưa". Lưu ý "xa" và "hoa" không cùng vần chính: một bên là "a", một bên là "oa".
  • Vần gần (vần thông): phần vần gần nhau về âm, như "-an" với "-ang", "-ôn" với "-ông", "-it" với "-ich". Thơ ca dân gian dùng vần thông rất nhiều.

Lỗi hay gặp là tưởng hai chữ cùng phụ âm đầu là vần ("hoa – hồng"). Đó là điệp âm đầu, một thủ pháp khác, không phải vần.

Bằng – trắc: vần tiếng Việt cần cùng nhóm thanh

Thơ Việt chia sáu thanh thành hai nhóm: bằng (ngang, huyền) và trắc (sắc, hỏi, ngã, nặng). Hai chữ cùng phần vần nhưng khác nhóm thanh, ví dụ "xa" và "xá", nghe không vần bằng hai chữ cùng nhóm như "xa" và "nhà". Trong lời bài hát, vần bằng thường dễ hát hơn ở nốt dài cuối câu, vì thanh ngang và huyền có thể kéo dài tự nhiên. Vần trắc, nhất là thanh sắc và nặng, cho câu kết gọn, dứt khoát hơn.

Kiểu vầnVí dụ cặpCảm giác khi hát kết câu
Vần bằng, thanh ngangxa – qua, mây – câyMở, ngân dài được, nhẹ
Vần bằng, thanh huyềnnhà – và, chiều – nhiềuTrầm, khép, êm
Vần trắc, thanh sắcnắng – vắng, lá – máSáng, dứt, có điểm nhấn
Vần trắc, thanh nặnglặng – nặng, mộng – rộngNgắn, chắc, đôi khi nặng nề

Vần chân và vần lưng

Vần chân

Chữ cuối câu này vần với chữ cuối câu kia. Đây là kiểu vần dễ nghe nhất trong bài hát, vì chữ cuối câu thường được ngân dài, tai người nghe bắt được ngay. Các sơ đồ thường gặp, đánh dấu chữ cuối mỗi câu bằng chữ cái:

  • AABB: câu 1 vần câu 2, câu 3 vần câu 4. Gọn, vui, hợp bài thiếu nhi.
  • ABAB: câu 1 vần câu 3, câu 2 vần câu 4. Mềm hơn, hợp phiên khúc.
  • XAXA: chỉ câu 2 và câu 4 vần nhau, câu 1 và 3 tự do. Rất phổ biến trong ca khúc vì ít gò bó.
  • AAAA: cả bốn câu cùng vần. Mạnh, nhưng dễ đơn điệu, hợp điệp khúc ngắn.

Vần lưng

Chữ cuối câu trước vần với một chữ nằm giữa câu sau. Lục bát là ví dụ điển hình: chữ thứ sáu câu lục vần với chữ thứ sáu câu bát, rồi chữ thứ tám câu bát lại vần với chữ thứ sáu câu lục kế tiếp, cứ thế nối dài như mắt xích. Câu ca dao:

Trên đồng cạn, dưới đồng sâu
Chồng cày, vợ cấy, con trâu đi bừa

"Sâu" ở cuối câu sáu vần với "trâu", chữ thứ sáu của câu tám. Khi phổ nhạc lục bát, vần lưng này thường rơi vào giữa câu nhạc, tạo một "điểm sáng" nhỏ mà người nghe cảm thấy hơn là nhận ra.

Vần trong câu nhạc: đặt chỗ nào cho có tác dụng

  • Chữ vần nên rơi vào nốt dài hoặc chỗ nhấn. Vần mà rơi vào nốt lướt thì gần như mất.
  • Vần ở cuối điệp khúc quan trọng nhất. Đó là chỗ người nghe chờ "khớp". Một điệp khúc kết bằng tựa bài, mà tựa bài vần với câu ngay trước, sẽ rất dễ nhớ.
  • Phiên khúc được nới tay. Phiên khúc kể chuyện, nhiều chữ; ép vần chặt dễ làm câu chuyện méo. Dùng XAXA hoặc vần gần là đủ.
  • Đổi vần giữa các phần. Phiên khúc một vần, điệp khúc vần khác giúp tai cảm thấy đã sang phần mới.

Ép vần: lỗi lớn nhất của người viết lời nghiệp dư

Ép vần là khi người viết chọn chữ vì nó vần, không phải vì nó đúng. Dấu hiệu:

  • Đảo trật tự câu lạ tai chỉ để chữ vần rơi vào cuối ("lòng em buồn với mưa giăng tơ" thay vì nói tự nhiên).
  • Thêm chữ đệm vô nghĩa ("ơi", "thôi", "rồi") ở cuối câu để có vần.
  • Dùng từ cũ, từ Hán Việt hiếm, hoặc từ lệch nghĩa chỉ vì nó vần.
  • Câu sau không liên quan câu trước, chỉ vì cần một chữ vần.

Cách sửa thường gặp:

  1. Đổi chữ ở câu trước thay vì cố tìm chữ cho câu sau.
  2. Chuyển sang vần gần thay vì vần chính.
  3. Viết lại cả cặp câu, giữ ý, đổi cách nói.
  4. Bỏ vần ở chỗ đó. Một câu không vần nhưng thật vẫn hơn một câu vần mà giả.

Lập "kho vần" trước khi viết

Người viết lời có kinh nghiệm hay làm một việc rất đơn giản: trước khi viết điệp khúc, ghi chữ cuối của câu tựa bài, rồi liệt kê mọi chữ cùng vần, cùng nhóm thanh mà mình nghĩ ra. Ví dụ tựa tự đặt kết bằng chữ "về": kho vần có vần chính "quê, đê, mê, thề, kề…" và vần gần (e với ê) "hè, nghe, che, xe…". Rồi gạch bỏ chữ không hợp câu chuyện. Chữ còn lại thường gợi luôn hình ảnh cho câu kế: "đê", "xe", "hè" đều mở ra một cảnh.

Có thể dùng từ điển vần tiếng Việt, nhưng kho vần tự nghĩ ra thường tốt hơn, vì toàn là chữ bạn thật sự dùng khi nói.

Vần và giai điệu

Khi hai câu vần nhau, đặt chúng trên hai nốt kết có quan hệ: cùng nốt (vần nhạc khớp vần lời), hoặc câu trước lửng câu sau trọn (câu hỏi – câu đáp). Như vậy cả tai nghe lời lẫn tai nghe nhạc đều thấy cặp câu đóng lại cùng lúc. Nếu câu trước kết bằng thanh huyền mà nốt kết lại cao, nhớ kiểm tra thanh điệu, đừng để vần đúng mà chữ bị nghe sai.

Bài tập

  1. Viết bốn câu lời về một buổi chiều mưa, theo sơ đồ XAXA. Chỉ cần câu 2 và 4 vần.
  2. Viết lại theo AABB. So sánh: bản nào tự nhiên hơn? Bản nào dễ nhớ hơn?
  3. Viết lại theo lục bát hai cặp, chú ý vần lưng. Đọc to, rồi thử ngân nga theo.
  4. Gạch chân mọi chữ bạn chọn chỉ vì vần. Viết lại những câu đó.

Câu hỏi thường gặp

Vần chân và vần lưng khác nhau thế nào?

Vần chân là vần giữa các chữ cuối câu. Vần lưng là chữ cuối câu trước vần với một chữ nằm giữa câu sau, như chữ thứ sáu câu lục vần với chữ thứ sáu câu bát trong thơ lục bát. Trong bài hát, vần chân dễ nhận ra hơn vì chữ cuối câu thường được ngân dài.

Vần bằng và vần trắc là gì?

Vần bằng là vần giữa các chữ thanh ngang hoặc huyền, vần trắc là vần giữa các chữ thanh sắc, hỏi, ngã, nặng. Hai chữ cùng phần vần nhưng khác nhóm thanh nghe không vần trọn. Vần bằng hợp nốt ngân dài, vần trắc cho câu kết dứt khoát.

Lời bài hát có bắt buộc phải có vần không?

Không bắt buộc, nhiều bài hay có phiên khúc gần như không vần. Nhưng vần giúp người nghe dễ nhớ, nhất là ở điệp khúc. Cách phổ biến là chỉ vần câu 2 và câu 4, các câu khác tự do.

Ép vần là gì và làm sao tránh?

Ép vần là chọn chữ vì nó vần chứ không phải vì nó đúng ý, dẫn tới câu đảo lạ, chữ đệm thừa, từ lệch nghĩa. Cách tránh là đổi chữ ở câu trước, dùng vần gần, viết lại cả cặp câu, hoặc chấp nhận bỏ vần ở chỗ đó.

Vần thông là gì?

Vần thông, hay vần gần, là khi hai chữ có phần vần gần giống nhau về âm như "an" với "ang", "ôn" với "ông". Ca dao và lời bài hát dùng vần thông rất nhiều vì nó cho người viết rộng lựa chọn mà tai vẫn nghe hài hoà.

Mở app Soạn Nhạc

Chạm ô nốt là thành giai điệu, có đệm như bài thật

Mở app Soạn Nhạc

Bài viết liên quan

Mở app Soạn Nhạc

Chạm ô nốt là thành giai điệu, có đệm như bài thật

Mở app Soạn Nhạc Xem app khác

Tải ứng dụng App Giải Trí

Hàng trăm ứng dụng giải trí trong một app — miễn phí trên iPhone, iPad.

Download on the App Store