Bài hát cho trẻ em cần câu ngắn, âm vực hẹp và đặt hơi cao hơn giọng người lớn nghĩ, lời dùng từ trẻ hiểu, và nhiều lặp lại để trẻ hát theo ngay. Với trẻ nhỏ, một bài tốt thường nằm gọn trong khoảng năm, sáu nốt, mỗi câu hai đến bốn ô nhịp, có một câu hoặc một tiếng lặp đi lặp lại mà trẻ có thể hô to, kèm động tác. Đồng dao Việt là mẫu mực của tất cả những điều này.
Giọng trẻ khác giọng người lớn thế nào
Người lớn hay viết bài cho trẻ theo giọng mình, rồi hạ tông xuống cho "dễ". Thực ra giọng trẻ nhỏ vừa hẹp vừa nằm cao hơn khúc trầm của người lớn. Trẻ phải gằn xuống nốt thấp sẽ hát thiếu chuẩn và mau mệt.
| Lứa tuổi (tham khảo) | Khoảng âm hay được khuyên | Độ dài câu nhạc | Lời |
|---|---|---|---|
| Khoảng 3–5 tuổi | Hẹp, quanh Rê – La trên Đô giữa (khoảng 5–6 nốt) | Rất ngắn, 2 ô nhịp | Từ đơn, nhiều tiếng tượng thanh, lặp nhiều |
| Khoảng 6–8 tuổi | Rộng dần, khoảng từ Đô giữa tới Đô hoặc Rê phía trên (một quãng 8 – 9) | 2–4 ô nhịp | Câu ngắn có chuyện, vần rõ |
| Khoảng 9–12 tuổi | Gần một quãng 9 – 10 | 4 ô nhịp, có thể dài hơn | Hình ảnh phong phú, có thể đùa chữ |
Các con số trên là khoảng tham khảo thường gặp trong tài liệu giáo dục âm nhạc, không phải chuẩn đo cho từng em. Mỗi trẻ khác nhau; có trẻ hát rộng hơn, có trẻ hẹp hơn. Điều quan trọng là quan sát: nếu trẻ phải rướn cổ hoặc gằn giọng, đổi tông.
Một lưu ý cho phụ huynh: trẻ hát chưa đúng cao độ là chuyện rất bình thường. "Tuyệt đối âm" hay hát chuẩn ngay từ nhỏ không phải điều kiện để học nhạc. Đừng chấm điểm hay so sánh trẻ với nhau qua chuyện hát.
Đồng dao: bài học sẵn có
Những câu như "Dung dăng dung dẻ, dắt trẻ đi chơi", "Nu na nu nống, cái cống nằm trong", "Chi chi chành chành, cái đanh thổi lửa" cho thấy gần đủ mọi bí quyết:
- Câu bốn chữ, nhịp chắc: trẻ vỗ tay, dậm chân theo được.
- Lặp âm, láy ("dung dăng dung dẻ", "nu na nu nống"): vui miệng, dễ thuộc.
- Đi kèm thú chơi: đồng dao thường gắn với một trò vận động tập thể, lời và động tác đi cùng nhau.
- Cao độ hẹp: phần lớn đồng dao được đọc – hát trên vài nốt, gần giọng nói.
- Nghĩa không cần chặt: nhiều câu đồng dao chuyển ý bất ngờ theo vần, trẻ thích chính vì nó vui tai.
Đồng dao là của chung, không có bản quyền cá nhân, nên bạn có thể dùng khuôn nhịp của nó để đặt lời mới cho con.
Lời: hiểu được, làm được, cười được
Từ ngữ
Dùng từ trẻ đã biết: con vật, đồ ăn, màu sắc, bộ phận cơ thể, việc hằng ngày (đánh răng, đi ngủ, rửa tay). Mỗi bài chỉ nên có một hai từ mới, và từ mới nên được giải nghĩa bằng hình ảnh hoặc động tác trong chính bài hát.
Câu
Câu ngắn, mỗi câu một ý. Trật tự chủ – vị bình thường, không đảo ngữ kiểu thơ. Trẻ hát theo tai, câu đảo làm trẻ nhầm.
Chỗ cho trẻ tham gia
Bài hát cho trẻ hay nhất thường có chỗ để trẻ góp phần: một tiếng kêu con vật, một con số để đếm, một câu hỏi để trẻ trả lời, một chỗ dừng để trẻ hô tên mình. Bài hát Anh dân gian "Old MacDonald Had a Farm" sống mãi nhờ đúng chỗ đó: mỗi đoạn một con vật, trẻ được kêu tiếng của nó.
Nội dung
- Vui, an toàn, gần gũi. Tránh nội dung đáng sợ, bạo lực, hoặc chuyện tình yêu người lớn.
- Bài dạy thói quen (rửa tay, cất đồ chơi) nên vui trước, dạy sau. Lời răn dạy quá lộ khiến trẻ chán nhanh.
- Tránh hình ảnh chê bai ngoại hình, so sánh "bé ngoan – bé hư" theo kiểu làm trẻ xấu hổ.
Giai điệu: đơn giản không có nghĩa là nhạt
- Bước liền và quãng 3 là chính. Quãng Son – Mi (quãng 3 thứ đi xuống) và Son – La – Son – Mi rất quen với trẻ nhiều nền văn hoá, gần với giọng gọi nhau "ơ ơi".
- Thang ngũ cung cực hợp với bài cho trẻ Việt: không có nửa cung khó hát, nghe gần dân ca.
- Lặp nhiều: giai điệu "Twinkle, Twinkle" chỉ có ba câu khác nhau trong sáu câu; "Frère Jacques" mỗi câu được hát hai lần liền. Đó là mức lặp trẻ cần.
- Một chỗ bất ngờ: một nốt cao bật lên ở tiếng kêu con vật, một chỗ dừng im lặng trước câu cuối. Trẻ thích được bất ngờ trong khuôn quen.
- Nhịp độ vừa phải: đủ nhanh để vui, đủ chậm để trẻ phát âm kịp. Bài kèm động tác cần chậm hơn bài chỉ hát.
Cấu trúc gợi ý
Hai khuôn hay dùng nhất:
- AAA có câu điệp: nhiều đoạn cùng giai điệu, mỗi đoạn đổi một chi tiết (con vật, màu sắc, đồ vật), kết đoạn bằng cùng một câu. Rất dễ thêm đoạn, trẻ có thể tự đặt đoạn mới.
- Phiên khúc – điệp khúc rất ngắn: phiên khúc 4 câu, điệp khúc 2–4 câu lặp lại, có động tác.
Cả bài thường chỉ một đến hai phút. Trẻ nhỏ thích hát lại bài ngắn nhiều lần hơn là hát một bài dài.
Thử bài hát với trẻ thật
Bài hát cho trẻ chỉ biết hay hay không khi trẻ hát. Vài cách thử nhẹ nhàng ở nhà:
- Hát cho con nghe ba lần trong ngày, không yêu cầu con hát theo. Sang hôm sau, xem con có tự ngân nga đoạn nào không.
- Để ý đoạn con hát sai lời: thường là chỗ từ khó hoặc câu quá dài.
- Để ý chỗ con hát lạc giọng: thường là chỗ quá thấp hoặc quá cao.
- Để ý chỗ con cười hoặc đòi hát lại: đó là phần hay nhất, giữ nó.
Đừng biến buổi thử thành bài kiểm tra. Mục tiêu là con vui với âm nhạc, không phải con hát đúng.
Bài tập: đặt một bài hát cho con trong một buổi tối
- Chọn một việc hằng ngày của con: đánh răng, mặc áo, xếp dép.
- Viết bốn câu, mỗi câu bốn chữ, theo nhịp đồng dao. Câu cuối là "câu điệp", có động tác.
- Hát bốn câu đó trên năm nốt Đô – Rê – Mi – Son – La, bắt đầu từ Mi hoặc Son.
- Viết thêm hai đoạn chỉ đổi đồ vật (răng trên, răng dưới…), giữ nguyên câu điệp.
- Hát cho con, rồi mời con tự đặt một đoạn.
Câu hỏi thường gặp
Viết bài hát cho trẻ em cần lưu ý gì?
Câu ngắn, âm vực hẹp và không quá thấp, lời dùng từ trẻ hiểu, lặp lại nhiều và có chỗ để trẻ tham gia như tiếng kêu con vật, đếm số hoặc động tác. Nội dung vui, an toàn, gần gũi với đời sống của trẻ.
Bài hát cho trẻ mầm non nên có âm vực bao nhiêu?
Nhiều tài liệu giáo dục âm nhạc khuyên khoảng năm, sáu nốt, quanh Rê đến La trên Đô giữa, rồi mở rộng dần khi trẻ lớn. Đây là khoảng tham khảo, mỗi trẻ một khác. Nếu trẻ phải gằn hay rướn giọng thì nên đổi tông.
Vì sao trẻ thích đồng dao?
Đồng dao có câu bốn chữ nhịp chắc, nhiều tiếng láy vui miệng, cao độ gần giọng nói và thường đi kèm thú chơi vận động. Những đặc điểm đó giúp trẻ thuộc nhanh và tham gia được ngay.
Con hát chưa đúng nốt có đáng lo không?
Không. Trẻ hát chưa đúng cao độ là rất bình thường và cải thiện dần khi được nghe, hát nhiều. Tuyệt đối âm không phải điều kiện để học nhạc. Điều quan trọng là trẻ thấy vui khi hát.
Bài hát cho trẻ nên dài bao lâu?
Thường một đến hai phút là vừa với trẻ nhỏ. Trẻ thích hát lại một bài ngắn nhiều lần hơn là nghe một bài dài. Khuôn nhiều đoạn cùng giai điệu cho phép thêm bớt đoạn tuỳ hứng thú của trẻ.