Soạn NhạcWiki
Tìm
Viết giai điệu

Ứng tác là gì: cách chơi tự do trên một vòng hợp âm cho người mới

Ứng tác là vừa nghĩ vừa chơi giai điệu mới trên vòng hợp âm lặp lại. Người mới nên dùng thang ngũ cung, chơi câu ngắn có chỗ nghỉ và cho nốt dài rơi vào nốt hợp âm.

Ứng tác là gì: cách chơi tự do trên một vòng hợp âm cho người mới

Ứng tác (còn gọi là ngẫu hứng, tiếng Anh improvisation) là vừa nghĩ vừa chơi hoặc hát một giai điệu mới ngay tại chỗ, thường trên một vòng hợp âm lặp lại. Cách bắt đầu dễ nhất: thu sẵn một vòng bốn hợp âm, chỉ dùng năm nốt của thang ngũ cung hợp với giọng đó, chơi những câu ngắn có chỗ nghỉ, và cố cho nốt cuối mỗi câu rơi vào một nốt của hợp âm đang vang. Ứng tác là cách luyện viết giai điệu nhanh nhất, vì mỗi phút bạn thử được hàng chục ý.

Ứng tác không phải phát minh của nhạc jazz

Trước khi có máy thu âm, khả năng ứng tác là kỹ năng bình thường của nhạc công. Các nhà soạn nhạc châu Âu thế kỷ 18 thường ứng tác trước khán giả. Một giai thoại được ghi chép khá rõ: năm 1747, Johann Sebastian Bach đến cung điện vua Phổ Frederick Đại đế ở Potsdam, được vua đưa một chủ đề và ứng tác ngay một bản fugue trên đó; sau này ông viết lại và phát triển thành tập Musikalisches Opfer (Món quà âm nhạc). Beethoven thời trẻ ở Vienna nổi danh trước hết như một người ứng tác piano. Nhạc blues và jazz thế kỷ 20 đưa ứng tác thành trung tâm. Trong nhạc cổ truyền Việt, nhiều lối chơi cũng chừa chỗ cho người đàn tô điểm theo ý mình trên lòng bản, nhưng đó là chuyện của một lĩnh vực riêng.

Với người tự học sáng tác, ứng tác có một lợi ích rất thực tế: nó tách việc sinh ý khỏi việc chấm điểm ý. Khi chơi tự do trên một vòng hợp âm, bạn không có thời gian tự phán xét. Thu âm lại, bạn có một kho câu nhạc để chọn.

Chuẩn bị: một vòng hợp âm biết tự chạy

Bạn cần phần đệm tự chạy để hai tay (hoặc giọng hát) được rảnh:

  • Thu bằng điện thoại một vòng bốn hợp âm, mỗi hợp âm bốn phách, lặp trong ba bốn phút.
  • Hoặc dùng chức năng đệm tự động của đàn phím điện tử, hay một phần mềm làm nhạc để lặp vòng.
  • Hoặc nhờ một người bạn đệm guitar.

Vòng gợi ý cho người mới: La thứ – Fa – Đô – Son (Am – F – C – G). Vòng này dùng toàn nốt trắng trên piano, và nghe hợp với cả giọng Đô trưởng lẫn La thứ.

Năm nốt an toàn: thang ngũ cung

Trên vòng Am – F – C – G, thang ngũ cung La thứ gồm La – Đô – Rê – Mi – Son (cũng chính là năm nốt của ngũ cung Đô trưởng Đô – Rê – Mi – Son – La, chỉ khác điểm tựa). Năm nốt này không có cặp nào cách nhau nửa cung, nên gần như không có nốt nào chỏi gắt với các hợp âm trong vòng. Đó là lý do người chơi guitar blues, rock và rất nhiều người học ứng tác bắt đầu bằng thang ngũ cung.

Với người Việt, thang này còn có lợi thế: tai đã quen nó qua dân ca. Những câu bạn ngẫu hứng sẽ tự nhiên có màu quen thuộc.

Ba tầng luyện tập

TầngViệc phải làmMục tiêu
1. Một nốtChỉ dùng một nốt (ví dụ Mi), chỉ thay đổi tiết tấu và chỗ nghỉHọc rằng tiết tấu tự nó đã là giai điệu
2. Ba nốtDùng Đô – Rê – Mi, đi liền, có nghỉTạo câu ngắn có đầu có cuối
3. Năm nốtCả thang ngũ cung, có thể lên xuống quãng 8Tự do hơn, bắt đầu có đỉnh và dáng
4. Đích hợp âmMỗi khi hợp âm đổi, cho nốt dài rơi vào một nốt của hợp âm mớiGiai điệu "nghe ra" vòng hợp âm
5. Thêm nốt lạThêm Fa và Si làm nốt lướtGiai điệu mềm hơn, có độ căng

Đừng vội lên tầng. Tầng một nghe có vẻ trẻ con, nhưng rất nhiều người ứng tác lâu năm vẫn quay về nó để luyện cảm giác tiết tấu.

Bốn nguyên tắc làm câu ngẫu hứng nghe "có nghĩa"

1. Nói theo câu, có chỗ thở

Người mới hay chơi liên tục không ngừng, như nói không chấm phẩy. Hãy chơi một câu ngắn hai ô nhịp, rồi nghỉ, rồi chơi câu khác. Chỗ nghỉ là chỗ người nghe tiêu hoá câu vừa rồi.

2. Tự hỏi, tự đáp

Chơi một câu kết ở nốt lửng (ví dụ Rê hoặc Son), rồi một câu bắt đầu tương tự nhưng kết ở nốt yên (La hoặc Đô). Đó là cặp câu hỏi – câu đáp, giờ được tạo ra ngay tại chỗ.

3. Lấy lại ý của chính mình

Khi một câu nghe hay, đừng bỏ nó đi ngay. Chơi lại, rồi biến nó: dời lên một bậc, đổi tiết tấu, kéo dài nốt cuối. Người nghe sẽ cảm thấy phần ứng tác có chủ đề, không phải một chuỗi nốt ngẫu nhiên.

4. Đặt nốt dài vào nốt hợp âm

Nốt ngắn có thể là bất cứ nốt nào trong thang. Nốt dài, nhất là nốt rơi đúng lúc hợp âm đổi, nên là nốt của hợp âm đó. Trên Am, đó là La, Đô, Mi; trên F là Fa, La, Đô; trên C là Đô, Mi, Son; trên G là Son, Si, Rê.

Không có nốt sai, chỉ có nốt chưa được giải

Người dạy ứng tác hay nói câu này để bớt sợ. Ý là: nếu bạn lỡ chơi một nốt chỏi, đi tiếp một bước lên hoặc xuống về nốt gần nhất của hợp âm, người nghe sẽ nghe nó như một nốt lướt hay nốt thêu có chủ ý. Điều làm nốt "sai" nghe sai là dừng lại ở đó và giữ nó lâu. Câu này hơi phóng đại, nhưng là lời khuyên tốt cho người mới.

Ứng tác bằng giọng hát

Không chơi nhạc cụ vẫn ứng tác được. Mở vòng hợp âm, hát "la", "đu", "na" tự do theo. Nhiều người viết bài hát tìm ra giai điệu điệp khúc theo đúng cách này. Hát ứng tác còn luyện tai: bạn sẽ dần nghe được khi nào giọng mình "ăn" với hợp âm, khi nào lệch.

Từ ứng tác đến sáng tác

  1. Luôn thu âm các buổi ứng tác, kể cả buổi bạn thấy dở.
  2. Nghe lại vào hôm sau, đánh dấu thời điểm của những câu làm bạn dừng lại.
  3. Chép lại những câu đó bằng nốt hoặc số. Đây là bước chậm nhưng giúp bạn hiểu mình đã làm gì.
  4. Ghép và sửa: một câu làm hook, một câu làm đầu phiên khúc. Lúc này bạn đã ở chế độ sáng tác, có thời gian chỉnh từng nốt.

Đi xa hơn

Khi đã quen vòng Am – F – C – G, thử vòng mười hai ô nhịp của blues (I – IV – V) với thang ngũ cung thứ, hoặc một vòng chậm hai hợp âm La thứ – Rê trưởng để có màu khác. Thử ứng tác trên giai điệu một bài dân ca bạn thuộc: chơi giai điệu gốc một lần, rồi lần sau tô thêm nốt, đổi tiết tấu, giữ nốt kết. Đó là biến tấu ngẫu hứng, cách mà nhạc công nhiều nền văn hoá đã làm từ rất lâu.

Câu hỏi thường gặp

Ứng tác trong âm nhạc là gì?

Ứng tác là sáng tạo giai điệu ngay trong lúc chơi hoặc hát, không viết trước. Người chơi thường ứng tác trên một vòng hợp âm lặp lại, dựa vào một thang âm và cảm giác về câu nhạc. Nó vừa là thú chơi vừa là cách luyện sáng tác rất hiệu quả.

Người mới tập ứng tác nên dùng thang âm nào?

Thang ngũ cung là lựa chọn dễ nhất, ví dụ La – Đô – Rê – Mi – Son trên vòng Am – F – C – G. Năm nốt này không có cặp nửa cung nên hiếm khi chỏi gắt với hợp âm. Người Việt lại quen tai với ngũ cung qua dân ca.

Làm sao để phần ứng tác nghe không lộn xộn?

Chơi theo câu ngắn có chỗ nghỉ, tự hỏi tự đáp, nhắc lại và biến đổi những câu hay, và đặt nốt dài vào nốt của hợp âm đang vang. Bốn thói quen này làm phần ứng tác có chủ đề và dễ nghe hơn hẳn.

Có cần giỏi nhạc cụ mới ứng tác được không?

Không. Có thể bắt đầu với một nốt duy nhất và chỉ thay đổi tiết tấu, hoặc ứng tác bằng giọng hát trên một vòng hợp âm thu sẵn. Kỹ thuật nhạc cụ giúp diễn đạt được nhiều hơn, nhưng không phải điều kiện để bắt đầu.

Bach có thật sự ứng tác trước vua Phổ không?

Có, năm 1747 Bach thăm Frederick Đại đế ở Potsdam, được vua đưa một chủ đề và ứng tác trên đó. Sau đó ông viết thành tập Món quà âm nhạc (Musikalisches Opfer) dựa trên chủ đề này. Chi tiết buổi gặp được báo chí đương thời và chính Bach nhắc tới.

Mở app Soạn Nhạc

Chạm ô nốt là thành giai điệu, có đệm như bài thật

Mở app Soạn Nhạc

Bài viết liên quan

Mở app Soạn Nhạc

Chạm ô nốt là thành giai điệu, có đệm như bài thật

Mở app Soạn Nhạc Xem app khác

Tải ứng dụng App Giải Trí

Hàng trăm ứng dụng giải trí trong một app — miễn phí trên iPhone, iPad.

Download on the App Store