Muốn sửa bài hát tốt, phải tạo khoảng cách để nghe nó như một người lạ: để bài "nguội" vài ngày, thu một bản đàn hát mộc rồi nghe lại ở chỗ khác, đọc lời không có nhạc, đi qua một danh sách kiểm tra lời – giai điệu – cấu trúc, và nhờ người khác nghe với những câu hỏi cụ thể. Người vừa viết xong luôn nghe bài mình bằng trí nhớ chứ không bằng tai, nên chỗ dở bị che mất. Khoảng cách là thứ làm lộ ra những chỗ đó.
Vì sao người viết nghe bài mình không chính xác
Khi vừa viết xong, bạn biết mọi thứ bài hát định nói. Câu lời mơ hồ, đầu bạn tự điền nghĩa. Chữ bị hát lệch thanh, bạn vẫn nghe ra đúng chữ vì bạn biết nó là chữ gì. Đoạn phiên khúc dài lê thê, bạn không thấy dài vì đang hào hứng. Người nghe lần đầu không có những thứ đó. Họ chỉ có những gì thật sự phát ra.
Vì vậy, mọi cách sửa bài hiệu quả đều xoay quanh một việc: làm cho mình quên bớt, để nghe gần với người lạ nhất có thể.
Bước 1: để bài nguội
Viết xong, cất đi ít nhất hai ba ngày, tốt hơn là một tuần, và đừng hát nó trong thời gian đó. Khi quay lại, bạn sẽ quên vài chi tiết, và chính những chỗ bạn phải "nhớ lại xem định nói gì" là chỗ lời chưa rõ.
Bước 2: thu một bản mộc, nghe ở chỗ khác
- Thu bằng điện thoại, chỉ đàn và hát, không cần hay. Bản thu không được che bởi phối khí, nên lộ rõ giai điệu và lời.
- Nghe lại ở chỗ khác chỗ bạn viết: khi đi bộ, trên xe, bằng loa điện thoại. Đổi bối cảnh giúp đổi cách nghe.
- Vừa nghe vừa ghi lại thời điểm bạn thấy lơ đãng, dù chỉ một giây. Chỗ chính mình còn lơ đãng thì người khác chắc chắn lơ đãng.
Bước 3: đọc lời như đọc văn
Chép lời ra giấy, không nhạc, đọc to. Lời bài hát không cần hay như thơ khi đọc, vì nhạc sẽ nâng nó. Nhưng đọc trần giúp bắt những lỗi sau:
- Câu nào đọc lên thấy ngượng, không ai nói như vậy ngoài đời?
- Chữ nào chỉ có mặt để ép vần?
- Phiên khúc 2 có kể tiếp chuyện, hay chỉ nói lại phiên khúc 1 bằng chữ khác?
- Có bao nhiêu tính từ cảm xúc (buồn, nhớ, cô đơn) mà không có hình ảnh đi kèm?
- Đại từ có nhất quán không: đầu bài là "em", giữa bài thành "người", cuối bài thành "ai"?
Bước 4: danh sách kiểm tra
| Phần | Câu hỏi | Nếu "không" |
|---|---|---|
| Ý chính | Nói được bài hát nói gì trong một câu? | Bài đang ôm quá nhiều ý; chọn một |
| Tựa bài | Tựa có nằm trong điệp khúc, ở chỗ nổi bật? | Dời tựa vào câu đầu hoặc cuối điệp khúc |
| Điệp khúc | Điệp khúc có cao hơn, thưa chữ hơn, dễ hát theo hơn phiên khúc? | Nâng giai điệu, rút chữ |
| Thời điểm | Điệp khúc đầu đến trước khoảng phút thứ nhất? | Rút đoạn dạo hoặc phiên khúc |
| Thanh điệu | Người lạ nghe có chép đúng lời không? | Sửa nốt hoặc đổi chữ ở chỗ chép sai |
| Âm vực | Hát cả bài không phải gồng? | Đổi tông, hoặc hạ đoạn quá cao |
| Đỉnh | Nốt cao nhất xuất hiện ít lần, đúng chỗ cao trào? | Giữ một hai lần, các chỗ khác hạ xuống |
| Hook | Có ít nhất một câu bạn ngân nga được khi không nghe bài? | Làm rõ hook, cho nó lặp nhiều hơn |
| Tiến triển | Mỗi lần lặp có thêm gì mới (lời, hoà âm, cường độ)? | Cắt bớt một lần lặp hoặc thêm thay đổi |
Bước 5: nhờ người khác nghe, và hỏi đúng câu
Câu hỏi "bài này hay không?" gần như vô dụng: người thân sẽ khen, người lạ sẽ lịch sự. Hãy hỏi những câu có câu trả lời cụ thể:
- "Bạn nhớ được câu nào?" Hỏi sau khi nghe một lần, vài phút sau. Câu họ nhớ là hook thật, có khi không phải câu bạn định.
- "Bài này kể về chuyện gì?" Nếu họ kể khác ý bạn, lời chưa rõ.
- "Đoạn nào bạn thấy hơi dài?" Hỏi thẳng như vậy, người ta dễ trả lời thật hơn.
- "Có chữ nào nghe không rõ?" Hoặc nhờ họ chép lại một đoạn.
- "Nghe có giống bài nào bạn biết không?" Câu hỏi này giúp phát hiện sớm những chỗ vô tình giống bài khác, để sửa trước khi phát hành.
Chọn người nghe đa dạng: một người biết nhạc, một người không, một người thuộc đúng nhóm bạn viết cho (ví dụ một em nhỏ nếu là bài thiếu nhi). Nghe góp ý xong, đừng cãi và đừng giải thích; chỉ ghi lại. Nếu bạn phải giải thích ý một câu, câu đó cần sửa.
Bước 6: sửa từng lớp, mỗi lần một việc
Sửa mọi thứ cùng lúc dễ làm bài rối hơn. Thứ tự hợp lý:
- Cấu trúc: thứ tự phần, độ dài, chỗ đặt điệp khúc. Đây là sửa lớn, làm trước.
- Giai điệu: hook, đỉnh, âm vực, những chỗ khó hát.
- Lời: hình ảnh, vần, thanh điệu, chữ thừa.
- Chi tiết: luyến láy, chỗ lấy hơi, hợp âm đệm.
Mỗi lần sửa, lưu thành bản mới (ví dụ "ten-bai-v3") thay vì ghi đè. Đôi khi bản cũ hay hơn, và bạn cần quay lại được.
Dám bỏ câu mình thích nhất
Có một lời khuyên trong giới viết văn, thường gắn với nhà phê bình người Anh Arthur Quiller-Couch đầu thế kỷ 20: hãy sẵn sàng "giết những đứa con cưng", tức là bỏ đi câu chữ mình tâm đắc nhất nếu nó không phục vụ cả bài. Với bài hát, đó có thể là một câu lời rất đẹp nhưng lạc ý, một đoạn giai điệu khó mà bạn thích vì nó "khó", một cầu nối dài chỉ vì bạn tiếc. Đừng xoá hẳn; chép sang sổ ý tưởng. Có khi nó thành hạt giống cho bài sau.
Khi nào thì dừng sửa
Sửa mãi cũng là một cái bẫy: bài mất đi sự tươi ban đầu, và bạn không bao giờ viết bài tiếp theo. Một vài dấu hiệu nên dừng:
- Các bản sửa gần đây chỉ đổi qua đổi lại giữa hai lựa chọn ngang nhau.
- Người nghe mới không còn chỉ ra được chỗ nào cụ thể để sửa.
- Bạn bắt đầu sửa vì sợ chứ không vì thấy chỗ dở.
Lúc đó, chốt bản cuối, hát nó cho mọi người, và bắt đầu bài mới. Phần lớn người viết tiến bộ nhờ viết nhiều bài hơn là nhờ sửa một bài mãi.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao tự sửa bài hát mình viết?
Tạo khoảng cách bằng cách để bài nguội vài ngày, thu bản đàn hát mộc rồi nghe ở chỗ khác, đọc lời không có nhạc và đi qua danh sách kiểm tra về cấu trúc, giai điệu, lời. Sau đó nhờ người khác nghe với những câu hỏi cụ thể.
Nên hỏi người nghe thế nào để có góp ý hữu ích?
Đừng hỏi "hay không". Hãy hỏi họ nhớ câu nào, bài kể chuyện gì, đoạn nào thấy dài, chữ nào nghe không rõ và có thấy giống bài nào không. Những câu này cho câu trả lời cụ thể để sửa.
Sửa bài hát nên bắt đầu từ đâu?
Từ cấu trúc trước: thứ tự các phần, độ dài, chỗ đặt điệp khúc. Sau đó mới tới giai điệu, rồi lời, rồi chi tiết như luyến láy và hợp âm. Sửa mỗi lần một lớp giúp bài không bị rối.
Làm sao biết bài hát của mình vô tình giống bài khác?
Hát cho vài người nghe và hỏi thẳng họ có thấy giống bài nào không. Nếu có, đổi tiết tấu, đổi chỗ nhảy quãng hoặc nốt kết của đoạn đó. Khi có tranh chấp thật, cần hỏi luật sư hoặc cơ quan bản quyền.
Khi nào thì nên dừng sửa một bài hát?
Khi các bản sửa chỉ còn đổi qua lại giữa những lựa chọn ngang nhau, người nghe mới không chỉ ra được chỗ nào cụ thể, hoặc bạn sửa vì sợ chứ không vì thấy dở. Lúc đó nên chốt bản cuối và viết bài mới.