Phổ nhạc cho thơ là viết giai điệu để hát một bài thơ có sẵn. Muốn giữ hồn bài thơ, người phổ nhạc cần đọc thơ nhiều lần để nắm nhịp ngắt và cảm xúc chính, để giai điệu đi theo thanh điệu và nhịp câu thơ, chọn câu thơ "đắt" nhất làm chỗ lặp lại hay cao trào, và hạn chế sửa chữ của nhà thơ. Nếu bài thơ còn trong thời hạn bảo hộ, cần xin phép tác giả hoặc người thừa kế trước khi phổ biến bài hát.
Một truyền thống lâu đời ở cả Đông lẫn Tây
Ở châu Âu, ca khúc nghệ thuật Đức (lied) thế kỷ 19 gần như toàn là thơ phổ nhạc. Franz Schubert viết hàng trăm bài như vậy; "Gretchen am Spinnrade" (1814) và "Erlkönig" (1815) đều phổ thơ Goethe, khi ông mới khoảng mười bảy, mười tám tuổi. Ở "Erlkönig", Schubert cho một giọng hát đóng bốn vai (người kể, người cha, đứa con, Vua Elf), mỗi vai một màu giai điệu, còn tiếng đàn piano dồn dập như vó ngựa phi suốt bài.
Ở Việt Nam, lối ngâm, hát thơ đã có từ xưa, và trong tân nhạc, nhiều ca khúc được yêu thích là thơ phổ nhạc. Một vài ví dụ thường được nhắc: "Thuyền và biển" (thơ Xuân Quỳnh, nhạc Phan Huỳnh Điểu), "Quê hương" (thơ Đỗ Trung Quân, nhạc Giáp Văn Thạch), "Em ơi Hà Nội phố" (thơ Phan Vũ, nhạc Phú Quang). Bài thơ "Màu tím hoa sim" của Hữu Loan được nhiều nhạc sĩ phổ thành những ca khúc khác nhau, như "Áo anh sứt chỉ đường tà" của Phạm Duy và "Những đồi hoa sim" của Dzũng Chinh. Cùng một bài thơ, mỗi người phổ nhấn vào một chỗ khác, ra những bài hát khác hẳn nhau. Những tác phẩm này còn bảo hộ, nên ở đây chỉ nêu tên.
Bước 1: đọc thơ như người đọc, chưa phải người viết nhạc
Đọc to bài thơ ít nhất năm lần, vào những lúc khác nhau. Mỗi lần trả lời một câu:
- Bài thơ nói về điều gì, trong một câu?
- Giọng của bài là gì: kể, than, gọi, nhớ, vui đùa?
- Câu nào là câu "đắt" nhất, câu mà nếu bỏ đi bài thơ mất hồn?
- Bài thơ có bước ngoặt không, ở khổ nào?
- Khi đọc, mình tự ngắt hơi ở đâu?
Câu trả lời cho câu hỏi thứ hai quyết định không khí âm nhạc: giọng trưởng hay thứ, chậm hay nhanh, thưa hay dày. Câu trả lời thứ ba thường là điệp khúc.
Bước 2: nắm nhịp của thể thơ
| Thể thơ | Nhịp ngắt thường gặp | Gợi ý khi phổ nhạc |
|---|---|---|
| Lục bát | Thường 2/2/2 (câu sáu), 2/2/2/2 (câu tám) | Ru, mềm; vần lưng rơi giữa câu nhạc; dễ hát vì bằng trắc xen đều |
| Song thất lục bát | Hai câu bảy (thường 3/4), rồi một cặp lục bát | Có sẵn hai "màu" nhịp, hợp đổi không khí giữa các đoạn |
| Thơ bảy chữ | Thường 4/3 | Trang trọng, dễ chia thành câu nhạc hai vế |
| Thơ năm chữ | Thường 2/3 hoặc 3/2 | Gọn, nhanh, hợp bài hát nhẹ, bài thiếu nhi |
| Thơ tự do | Theo nghĩa, không cố định | Phải tự tìm khuôn; thường cần lặp hoặc gom câu để tạo đoạn nhạc |
Thơ lục bát có luật bằng trắc: ở câu sáu, chữ thứ hai bằng, thứ tư trắc, thứ sáu bằng; ở câu tám, chữ thứ hai, sáu, tám bằng, thứ tư trắc. Vì thanh bằng và trắc xen nhau đều đặn, giai điệu đi theo thanh điệu cũng tự nhiên lên xuống có nhịp. Đây là một lý do lục bát phổ nhạc thường rất "xuôi".
Bước 3: quyết định cấu trúc bài hát
Bài thơ hiếm khi có sẵn phiên khúc và điệp khúc. Người phổ nhạc có vài lựa chọn:
- Giữ nguyên trình tự, viết liền một mạch: mỗi khổ một nhạc khác, không lặp. Trung thành nhất với thơ, nhưng khó nhớ. Hợp thơ dài có kịch tính, như "Erlkönig".
- Mỗi khổ cùng một giai điệu (khuôn AAA): đơn giản, hợp thơ có các khổ đều nhau, như bài ru.
- Chọn một khổ hoặc vài câu làm điệp khúc, lặp lại sau các khổ khác. Phổ biến nhất trong tân nhạc. Chọn khổ chứa câu đắt nhất.
- Lặp một câu thơ nhiều lần ở cao trào, dù trong thơ nó chỉ xuất hiện một lần.
Lặp, cắt bớt khổ, đảo thứ tự khổ là những điều người phổ nhạc vẫn làm, nhưng cần tôn trọng ý nhà thơ. Đổi chữ trong câu thơ là chuyện khác: nó chạm vào quyền giữ toàn vẹn tác phẩm của tác giả. Nếu buộc phải đổi vì thanh điệu hay âm vực, hãy hỏi ý nhà thơ.
Bước 4: viết giai điệu theo thanh và theo hồn
- Thanh điệu: chữ sắc, ngã thường cao hơn chữ trước; huyền, nặng thấp hơn. Với thơ, chỗ cần cẩn thận nhất là các chữ gánh nghĩa và chữ vần.
- Chỗ ngắt: đặt chỗ nghỉ của câu nhạc trùng chỗ ngắt của câu thơ (2/2/2, 4/3…). Ngắt sai là phá nhịp thơ.
- Đỉnh giai điệu: đặt vào câu đắt nhất hoặc chỗ bước ngoặt của bài thơ.
- Không khí: một bài thơ về nỗi nhớ quê không cần giọng thứ ảm đạm; nhiều khi giọng trưởng nhẹ nhàng, nhịp chậm lại gợi đúng hơn. Giọng trưởng – thứ không phải công tắc vui – buồn.
- Để thơ thở: thơ hay thường cô đọng; đừng nhồi quá nhiều nốt vào một chữ. Luyến dài nên dành cho chữ cuối câu.
Bản quyền khi phổ thơ
Ở Việt Nam, theo Luật Sở hữu trí tuệ, tác phẩm thơ được bảo hộ suốt cuộc đời tác giả và 50 năm sau khi tác giả mất (tính đến hết ngày 31 tháng 12 của năm thứ 50). Phổ nhạc rồi phổ biến bài hát dùng lời thơ của người khác thì cần xin phép tác giả hoặc người thừa kế khi thơ còn trong thời hạn đó. Các quyền nhân thân như quyền đứng tên và quyền bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm thì được bảo hộ không thời hạn, nên kể cả với thơ đã hết bảo hộ, bạn vẫn phải ghi đúng tên nhà thơ và không xuyên tạc bài thơ.
Ca dao, đồng dao và thơ cổ đã hết bảo hộ là nguồn tự do để luyện tập. Khi có vụ việc cụ thể, hãy hỏi Cục Bản quyền tác giả hoặc luật sư; bài này không thay lời tư vấn pháp lý.
Bài tập: phổ một câu ca dao
Gió đưa cây cải về trời
Rau răm ở lại chịu lời đắng cay
- Đọc to, ngắt 2/2/2 và 2/2/2/2. Đánh dấu thanh từng chữ.
- Câu đắt là câu nào? (Gợi ý: "chịu lời đắng cay".) Đặt đỉnh giai điệu ở đó.
- Viết giai điệu ngũ cung Đô – Rê – Mi – Son – La, mỗi chữ một nốt, riêng "trời" và "cay" kéo dài.
- Kiểm tra thanh: "cải" (hỏi) nên thấp hơn "cây"; "về" và "trời" cùng thanh huyền, có thể giữ cùng nốt hoặc đi xuống nhẹ.
- Hát cho người khác nghe, nhờ họ chép lại lời. Chữ nào sai, sửa nốt ở chữ đó.
Câu hỏi thường gặp
Phổ nhạc cho thơ là gì?
Là viết giai điệu để hát một bài thơ có sẵn, biến bài thơ thành lời bài hát. Người phổ nhạc có thể lặp câu, chọn khổ làm điệp khúc, nhưng thường giữ nguyên chữ của nhà thơ. Nhiều ca khúc nổi tiếng của Việt Nam và thế giới là thơ phổ nhạc.
Phổ nhạc thơ của người khác có cần xin phép không?
Nếu bài thơ còn trong thời hạn bảo hộ, tức là tác giả còn sống hoặc mất chưa quá 50 năm, cần xin phép tác giả hoặc người thừa kế trước khi phổ biến bài hát. Dù thơ đã hết bảo hộ, vẫn phải ghi đúng tên nhà thơ và không xuyên tạc bài thơ.
Phổ thơ có được sửa chữ trong bài thơ không?
Nên hạn chế tối đa vì tác giả có quyền bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm. Lặp câu, chọn khổ làm điệp khúc là việc người phổ nhạc thường làm. Nếu buộc phải đổi chữ vì thanh điệu hay âm vực, nên hỏi ý nhà thơ.
Vì sao thơ lục bát dễ phổ nhạc?
Vì lục bát có luật bằng trắc xen kẽ đều đặn và nhịp ngắt chẵn 2/2/2, nên giai điệu đi theo thanh điệu tự nhiên có nhịp lên xuống. Vần lưng giữa câu sáu và câu tám cũng tạo điểm nhấn sẵn cho câu nhạc.
Một bài thơ có thể được phổ thành nhiều bài hát không?
Có. "Màu tím hoa sim" của Hữu Loan là ví dụ: Phạm Duy và Dzũng Chinh đều phổ thành ca khúc riêng, mỗi bài nhấn vào một phần khác nhau của bài thơ. Mỗi người phổ nhạc đọc bài thơ theo cách của mình.