Soạn NhạcWiki
Tìm
Viết giai điệu

Nốt ngoài hợp âm: nốt lướt, nốt thêu, nốt chờ và cách dùng

Nốt ngoài hợp âm là nốt không thuộc hợp âm đang vang. Nốt lướt đi qua, nốt thêu rời rồi quay về, nốt chờ đặt ở chỗ nhấn rồi giải, làm giai điệu mềm và có cảm xúc.

Nốt ngoài hợp âm: nốt lướt, nốt thêu, nốt chờ và cách dùng

Nốt ngoài hợp âm là nốt trong giai điệu không thuộc hợp âm đang vang bên dưới. Ba loại hay dùng nhất là nốt lướt (đi qua giữa hai nốt hợp âm), nốt thêu (rời một nốt hợp âm rồi quay về chính nó) và nốt chờ (đặt nốt lạ vào chỗ nhấn rồi mới giải về nốt hợp âm). Chúng làm giai điệu mềm, có duyên và có độ căng; thiếu chúng, giai điệu nghe như chỉ rải hợp âm.

Vì sao cần nốt "lạ" trong giai điệu

Giả sử bạn đang đệm hợp âm Đô trưởng (Đô – Mi – Son). Nếu giai điệu chỉ dùng ba nốt này, nó sẽ đúng nhưng cứng, giống kèn hiệu hơn là bài hát. Thêm Rê, Fa, La vào giữa, giai điệu lập tức có đường cong. Những nốt "thêm" đó, xét trên hợp âm Đô, là nốt ngoài hợp âm.

Một nốt ngoài hợp âm tạo ra một chút nghịch (độ chỏi nhẹ) với phần đệm, rồi giải toả khi đi về nốt hợp âm. Chính nhịp "căng – thả" nhỏ xíu đó làm giai điệu sống. Điều quan trọng là cách nốt lạ đi vào và đi ra; nhạc lý gọi tên chúng theo cách đó.

Về tên gọi tiếng Việt

Giáo trình hoà âm tiếng Việt không hoàn toàn thống nhất tên các loại nốt này: có sách gọi "âm lướt, âm thêu", có sách gọi "nốt lướt, nốt thêu"; loại đặt ở chỗ nhấn có nơi gọi "âm dựa", "nốt chờ", "âm níu" tuỳ trường hợp. Bài này dùng cách gọi phổ thông và ghi kèm tên tiếng Anh để bạn đối chiếu khi đọc tài liệu nước ngoài.

Bảng các loại nốt ngoài hợp âm

TênTiếng AnhĐi vàoĐi raVí dụ (hợp âm Đô = Đô – Mi – Son)
Nốt lướtPassing toneBước liềnBước liền, cùng chiềuMi – Fa – Son
Nốt thêuNeighbor toneBước liềnBước liền, quay về nốt cũMi – Fa – Mi, hoặc Mi – Rê – Mi
Nốt chờ (dựa)AppoggiaturaThường bằng bước nhảy, đặt ở chỗ nhấnBước liềnĐô – La (nhấn) – Son
Nốt níu (ngân giữ)SuspensionGiữ lại từ hợp âm trướcBước liền xuốngFa giữ từ hợp âm Son7 sang hợp âm Đô rồi xuống Mi
Nốt đón trướcAnticipationBước liền hoặc nhảyGiữ nguyên, hợp âm mới tới sauHát Đô sớm hơn một chút, trước khi hợp âm Đô vang
Nốt thoátEscape toneBước liềnBước nhảy ngược chiềuRê (hợp âm Son) – Mi – nhảy về Đô (hợp âm Đô)

Nốt lướt: chiếc cầu giữa hai nốt

Khi giai điệu đi từ Mi lên Son trên hợp âm Đô, nó có thể nhảy thẳng, hoặc đi qua Fa. Fa không thuộc hợp âm Đô, nhưng tai không thấy lạ vì nó nằm đúng đường đi. Nốt lướt thường rơi vào chỗ nhẹ của nhịp, làm câu nhạc trôi.

Câu đầu khúc hoan ca của Beethoven (ghi theo Đô trưởng: Mi – Mi – Fa – Son – Son – Fa – Mi – Rê – Đô…) dùng nốt lướt dày đặc: Fa nằm giữa Mi và Son, Rê nằm giữa Mi và Đô. Đó là lý do câu nhạc ấy mượt như vậy dù toàn bước liền.

Nốt thêu: rời đi một chút rồi về

Nốt thêu rời nốt hợp âm lên hoặc xuống một bậc rồi quay lại ngay. Nó làm một nốt đứng yên trở nên rung rinh. Ví dụ nổi tiếng nhất là phần mở đầu bản piano "Für Elise" của Beethoven (viết khoảng năm 1810, đến năm 1867 mới được in): giai điệu đung đưa Mi – Rê thăng – Mi – Rê thăng – Mi. Rê thăng là nốt thêu dưới của Mi. Chỉ hai nốt qua lại mà cả thế giới nhận ra.

Trong dân ca Việt, nốt thêu gặp nhiều trong luyến láy: một chữ được hát trên nốt chính rồi đảo lên nốt kề và quay về. Khi chép dân ca bằng nốt, những nốt nhỏ này thường được ghi như nốt hoa mỹ.

Nốt chờ và nốt níu: nơi cảm xúc đậm nhất

Khác với nốt lướt và nốt thêu thường "đi ngang qua", nốt chờ và nốt níu đứng ngay ở chỗ nhấn, nên độ chỏi rõ hơn. Chúng tạo cảm giác day dứt, khao khát, rồi thở ra khi giải về nốt hợp âm.

  • Nốt chờ (appoggiatura): giai điệu nhảy tới một nốt lạ ở đầu nhịp, rồi đi một bước xuống (hoặc lên) về nốt hợp âm. Chủ đề mở đầu Giao hưởng số 40 cung Son thứ của Mozart (1788) được xây trên những cặp hai nốt đi xuống nửa cung, nốt đầu chỏi, nốt sau giải, nghe như tiếng thở dài.
  • Nốt níu (suspension): một nốt từ hợp âm trước được giữ lại khi hợp âm đã đổi, tạo chỏi, rồi mới đi xuống một bậc. Các bài hợp xướng (chorale) của Bach dùng cách này liên tục. Trong ca khúc ngày nay, hợp âm "sus" chính là nốt níu được đóng băng thành hợp âm.

Mẹo viết lời: đặt nốt chờ vào chữ mang cảm xúc mạnh nhất của câu. Chỗ giai điệu "nhói" trùng với chỗ lời "nhói", người nghe sẽ cảm thấy câu hát đó đặc biệt.

Nốt đón trước và nốt thoát

Nốt đón trước là hát nốt của hợp âm sau sớm hơn một chút, trước khi hợp âm chuyển. Trong nhạc đại chúng, cách hát "vào trước nhịp" này rất phổ biến, làm câu hát có cảm giác nóng vội, thân mật. Nốt thoát đi một bước rồi nhảy ngược lại, hay gặp ở chỗ kết câu, như một cú quay đầu nhẹ trước khi dừng.

Liều lượng và chỗ đặt

  • Chỗ nhẹ của nhịp: đặt thoải mái nốt lướt, nốt thêu; tai gần như không thấy chỏi.
  • Chỗ nhấn: dùng nốt chờ, nốt níu có chủ đích, một hai lần mỗi câu là đủ đậm.
  • Nốt dài: một nốt ngoài hợp âm được giữ lâu sẽ rất chỏi. Hoặc giải nó nhanh, hoặc đổi hợp âm bên dưới cho nó thành nốt hợp âm.
  • Nốt kết câu: nên là nốt hợp âm, thường là nốt chủ hoặc nốt bậc III, bậc V, để câu thực sự dừng.

Bài tập: tô một giai điệu trơn

  1. Viết một giai điệu chỉ dùng nốt hợp âm, mỗi ô nhịp một hợp âm, ví dụ trên vòng Đô – La thứ – Fa – Son: Mi – Đô – La – Đô – Fa – La – Son – Rê.
  2. Chèn nốt lướt vào mọi chỗ có bước nhảy quãng 3. Hát lại: câu nhạc mềm hẳn.
  3. Thêm một nốt thêu ở một nốt dài, ví dụ Son – La – Son.
  4. Ở ô nhịp cao trào, đổi nốt đầu thành nốt chờ: thay vì vào thẳng nốt hợp âm, vào một nốt cao hơn một bậc rồi bước xuống.
  5. Đệm đàn và hát. Chỗ nào chỏi khó chịu thay vì chỏi có duyên? Thường là nốt lạ bị giữ quá lâu hoặc không được giải.

Đọc thêm

Phần "nốt ngoài hợp âm" (non-chord tones, embellishing tones) có trong mọi giáo trình hoà âm, kể cả sách mở Open Music Theory. Nếu học tiếng Việt, tìm chương về âm ngoài hợp âm trong các giáo trình hoà âm dùng ở nhạc viện. Cách học hiệu quả là lấy một bài hát có hợp âm ghi trên đầu lời, khoanh tròn mọi nốt không thuộc hợp âm ghi phía trên, rồi gọi tên từng nốt theo bảng ở trên.

Câu hỏi thường gặp

Nốt ngoài hợp âm là gì?

Là nốt trong giai điệu không thuộc hợp âm đang vang bên dưới. Nó tạo độ chỏi nhẹ rồi giải về nốt hợp âm, giúp giai điệu mềm và có cảm xúc. Các loại phổ biến là nốt lướt, nốt thêu, nốt chờ và nốt níu.

Nốt lướt và nốt thêu khác nhau thế nào?

Nốt lướt đi qua giữa hai nốt hợp âm khác nhau theo cùng một chiều, như Mi – Fa – Son. Nốt thêu rời một nốt hợp âm rồi quay về chính nốt đó, như Mi – Fa – Mi. Cả hai đều đi vào và đi ra bằng bước liền.

Đoạn mở đầu Für Elise dùng loại nốt gì?

Đoạn đung đưa Mi – Rê thăng – Mi – Rê thăng – Mi dùng nốt thêu dưới: Rê thăng rời Mi xuống nửa cung rồi quay lại. Đây là một trong những ví dụ nốt thêu nổi tiếng nhất.

Vì sao có những câu hát nghe "nhói" ở một chữ?

Thường vì chữ đó được đặt trên nốt chờ hoặc nốt níu, tức nốt ngoài hợp âm nằm ở chỗ nhấn rồi mới giải về nốt hợp âm. Độ chỏi ngắn ở chỗ quan trọng tạo cảm giác day dứt. Người viết hay đặt chữ cảm xúc nhất vào chỗ đó.

Kết câu nhạc bằng nốt ngoài hợp âm có được không?

Được nếu cố ý tạo cảm giác lửng, nhưng thường câu nhạc kết bằng nốt hợp âm để thật sự dừng. Kết bằng nốt ngoài hợp âm giữ lâu sẽ nghe như chưa xong hoặc như hát sai.

Mở app Soạn Nhạc

Chạm ô nốt là thành giai điệu, có đệm như bài thật

Mở app Soạn Nhạc

Bài viết liên quan

Mở app Soạn Nhạc

Chạm ô nốt là thành giai điệu, có đệm như bài thật

Mở app Soạn Nhạc Xem app khác

Tải ứng dụng App Giải Trí

Hàng trăm ứng dụng giải trí trong một app — miễn phí trên iPhone, iPad.

Download on the App Store