Kết là cách một câu nhạc dừng lại, được quyết định chủ yếu bởi hai hợp âm cuối câu. Kết trọn là át về chủ (V – I, ví dụ G – C) với giai điệu dừng trên nốt chủ, nghe như dấu chấm hết; kết lửng vẫn là V – I nhưng giai điệu không dừng trên nốt chủ hoặc hợp âm bị đảo, nghe như dấu chấm phẩy; kết nửa dừng ở hợp âm át V, nghe như dấu phẩy hoặc câu hỏi; kết lừa là V đi sang vi thay vì I (G – Am), nghe như đã định chấm hết rồi đổi ý. Tên gọi tiếng Việt chưa hoàn toàn thống nhất giữa các giáo trình, nhưng bốn kiểu kết này là kiến thức nền của mọi người viết nhạc.
Kết giống dấu câu
Một bài hát giống một đoạn văn: có câu, có dấu phẩy, dấu chấm. Người nghe không cần biết nhạc lý vẫn cảm được câu nhạc "chưa xong" hay "xong rồi". Cảm giác đó đến từ kết. Viết nhạc mà không nghĩ về kết thì giống viết văn không có dấu câu: hoặc cứ chấm hết liên tục, hoặc không bao giờ dừng.
| Tên thường gọi | Tên tiếng Anh | Hai hợp âm cuối (giọng Đô) | Cảm giác | Giống dấu câu |
|---|---|---|---|---|
| Kết trọn | perfect authentic cadence | G – C, cả hai thế gốc, giai điệu về Đô | dứt khoát, xong | dấu chấm |
| Kết lửng (kết không trọn) | imperfect authentic cadence | G – C nhưng giai điệu dừng ở Mi hoặc Son, hoặc hợp âm đảo | tạm dừng, chưa hết hẳn | dấu chấm phẩy |
| Kết nửa | half cadence | bất kỳ hợp âm nào → G | treo, chờ đáp | dấu phẩy, dấu hỏi |
| Kết lừa | deceptive cadence | G – Am | bất ngờ, kéo dài | "nhưng mà…" |
| Kết plagal (kết "Amen") | plagal cadence | F – C | êm, như lời khẳng định thêm | dấu chấm nhẹ |
Kết trọn: V – I
Hợp âm át G (hay G7) chứa âm dẫn Si nằm sát Đô. Khi G đi về C, Si lên Đô, và nếu có Fa (G7) thì Fa xuống Mi. Tai cảm thấy mọi căng thẳng được giải. Để kết thật trọn, cần thêm ba điều kiện: cả hai hợp âm ở thế gốc (bè trầm Son → Đô), nốt cao nhất của hợp âm cuối là Đô, và hợp âm cuối rơi vào phách mạnh.
Hầu hết bài hát kết thúc bằng kết trọn. Nếu bài của bạn kết mà nghe "chưa xong", kiểm tra lại ba điều kiện trên trước khi đổi hợp âm.
Kết lửng: vẫn về nhà nhưng chưa ngồi xuống
Cùng G – C, nhưng giai điệu dừng ở Mi hay Son thay vì Đô, hoặc một trong hai hợp âm ở thế đảo (G/B – C, G – C/E). Cảm giác về nhà vẫn có, nhưng nhẹ hơn, như đứng ở cửa. Kiểu kết này rất hợp cuối câu thứ nhất hoặc thứ ba trong đoạn bốn câu, để dành kết trọn cho câu cuối.
Một số giáo trình Việt Nam gọi đây là "kết không trọn" hay "kết chưa hoàn toàn"; chữ "lửng" dùng ở đây chỉ cảm giác. Khi học, chú ý định nghĩa trong sách bạn đang dùng.
Kết nửa: dừng ở át
Câu nhạc dừng trên G, hợp âm căng nhất của giọng. Tai biết chắc chắn câu sau phải tiếp. Hợp âm đi trước G có thể là C, F, Dm, Am… Đây là cách tạo cặp câu hỏi – câu đáp kinh điển: câu một kết nửa (hỏi), câu hai kết trọn (đáp).
Ví dụ dễ kiểm: giai điệu "Ode to Joy" trong Giao hưởng số 9 của Beethoven (đã hết thời hạn bảo hộ). Ở giọng Đô, câu thứ nhất kết trên nốt Rê, đệm bằng G: kết nửa. Câu thứ hai gần giống hệt nhưng kết trên Đô, đệm G – C: kết trọn. Hai câu chỉ khác nhau vài nốt cuối, mà một câu như hỏi, một câu như đáp.
Trong giọng thứ, nhạc cổ điển có một kiểu kết nửa riêng thường gọi là kết Phrygian: iv ở đảo một đi tới V (ở giọng La thứ: Dm/F – E), bè trầm đi xuống nửa cung Fa – Mi. Âm hưởng cổ, trang nghiêm.
Kết lừa: hứa về nhà rồi rẽ
Hợp âm át G khiến tai chờ C, nhưng bài đi sang Am. Am chung hai nốt với C (Đô, Mi), nên nghe "gần như về", nhưng màu thứ làm câu nhạc bất ngờ đổi sắc và chưa thể dừng. Người viết dùng kết lừa để:
- Kéo dài đoạn nhạc thêm một câu trước khi kết trọn thật sự.
- Tạo cảm xúc chợt buồn, chợt lắng ở cuối điệp khúc.
- Làm người nghe chú ý lại vào đoạn đang lặp.
Ngoài G – Am, các biến thể như G – F, G – Fm, G – Ab (mượn từ giọng thứ) cũng thuộc họ kết lừa, nghe kịch tính hơn. Bach dùng kết lừa nhiều lần trong các bài hợp xướng bốn bè; nhạc pop dùng nó ở điệp khúc cuối để kéo dài.
Kết plagal: IV – I
F – C, không có âm dẫn, nên lực kéo nhẹ hơn V – I. Trong thánh ca phương Tây, chữ "Amen" cuối bài thường được hát trên hai hợp âm này, vì thế có tên "kết Amen". Nhạc pop, rock, gospel dùng nó ở cuối bài cho một kết mềm, ấm. Biến thể iv – I (Fm – C), mượn hợp âm thứ, nghe ngọt và hoài niệm.
Dùng kết khi viết một đoạn nhạc
Một khuôn rất chắc cho đoạn bốn câu (mỗi câu hai hoặc bốn ô nhịp):
- Câu 1: kết nửa (dừng ở V) – đặt câu hỏi.
- Câu 2: kết lửng (V – I, giai điệu ở Mi) – trả lời chưa trọn.
- Câu 3: kết nửa hoặc kết lừa – mở thêm.
- Câu 4: kết trọn – chấm hết.
Không cần theo đúng khuôn này, nhưng hãy nhìn bài mình viết và trả lời: mỗi câu kết kiểu gì, có câu nào thừa kết trọn khiến đoạn nhạc tưởng hết sớm không? Lỗi phổ biến của người mới là cho câu nào cũng về I với giai điệu ở nốt chủ, bài nghe như bị ngắt liên tục.
Kết trong nhạc ngũ cung
Lưu ý: những kết trên là của hoà âm chức năng phương Tây, dựa vào âm dẫn. Giai điệu ngũ cung và dân ca Việt không có âm dẫn, câu nhạc tự kết bằng bước một cung hoặc nhảy quãng về nốt chủ. Đệm dân ca bằng V – I mạnh có thể làm mất màu; nhiều người đệm chọn hợp âm treo (sus) hoặc kết plagal để giữ chất ngũ cung.
Câu hỏi thường gặp
Kết trọn là gì?
Kết trọn là kết câu bằng hợp âm át về hợp âm chủ, ví dụ G – C ở giọng Đô, cả hai ở thế gốc và giai điệu dừng trên nốt chủ. Nó tạo cảm giác dứt khoát như dấu chấm. Phần lớn bài hát kết thúc bằng kết trọn.
Kết nửa khác kết trọn thế nào?
Kết nửa dừng ở hợp âm át V, ví dụ dừng ở G trong giọng Đô, nên câu nhạc nghe treo và chờ câu sau. Kết trọn đi từ V về I nên nghe xong. Cặp kết nửa rồi kết trọn tạo ra cấu trúc câu hỏi – câu đáp.
Kết lừa là gì?
Kết lừa là khi hợp âm át không về hợp âm chủ mà đi sang hợp âm khác, thường là bậc vi, ví dụ G – Am ở giọng Đô. Tai chờ về nhà nhưng bị rẽ hướng, nên câu nhạc kéo dài thêm. Kỹ thuật này hay dùng ở điệp khúc cuối.
Vì sao gọi IV – I là kết Amen?
Vì trong thánh ca phương Tây, chữ "Amen" cuối bài thường được hát trên hai hợp âm bậc IV và bậc I. Kết này không có âm dẫn nên nghe êm, ấm. Nhạc pop và gospel cũng hay dùng nó.
Làm sao để câu nhạc không bị kết sớm?
Dành kết trọn cho cuối đoạn, các câu giữa dùng kết nửa, kết lửng hoặc kết lừa. Cho giai điệu dừng ở Mi hoặc Son thay vì nốt chủ cũng làm kết nhẹ đi. Kiểm tra từng câu xem nó kết kiểu gì trước khi viết tiếp.