"Bán bài hát" trong ngôn ngữ thường ngày có thể là hai loại giao dịch rất khác nhau theo luật: chuyển nhượng quyền tác giả (bên mua trở thành chủ sở hữu quyền tài sản, như "bán đứt") hoặc chuyển quyền sử dụng (cho phép bên kia dùng bài trong phạm vi, thời hạn nhất định, bạn vẫn là chủ). Cả hai đều phải lập thành văn bản. Những điều khoản cần đọc kỹ nhất là: loại giao dịch, quyền nào được chuyển, độc quyền hay không, thời hạn, lãnh thổ, tiền trả và tiền bản quyền về sau, quyền sửa bài, đứng tên, cách chấm dứt.
Bài này là kiến thức phổ thông dựa trên Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam (các Điều 45 đến 48). Hợp đồng có giá trị lớn hay điều khoản phức tạp nên được luật sư xem trước khi ký.
Chuyển nhượng và chuyển quyền sử dụng khác nhau thế nào
| Tiêu chí | Chuyển nhượng (Điều 45) | Chuyển quyền sử dụng (Điều 47) |
|---|---|---|
| Bản chất | Chuyển quyền sở hữu quyền tài sản sang bên kia | Cho phép bên kia sử dụng, bạn vẫn là chủ sở hữu |
| Sau giao dịch | Bên nhận là chủ sở hữu, có thể tự cấp phép cho người khác | Bên nhận chỉ dùng trong phạm vi được cho phép |
| Thời hạn | Thường đến hết thời hạn bảo hộ, trừ khi thoả thuận khác | Theo thoả thuận, ví dụ 3 năm, 5 năm |
| Cách gọi đời thường | "Bán đứt", "mua đứt" | "Cho thuê bài", "cấp phép", "bán độc quyền có thời hạn" |
Nhiều tranh chấp nảy sinh vì hai bên dùng chữ "bán" mà hiểu khác nhau: người viết nghĩ mình chỉ cho ca sĩ hát độc quyền vài năm, người mua nghĩ mình đã mua đứt mãi mãi. Hợp đồng phải gọi đúng tên giao dịch.
Những gì không bán được
Theo Điều 45 Luật Sở hữu trí tuệ, tác giả không được chuyển nhượng các quyền nhân thân, trừ quyền công bố tác phẩm. Nghĩa là dù đã "bán đứt", bạn vẫn:
- Là tác giả của bài, được đứng tên thật hoặc bút danh.
- Được nêu tên khi bài được công bố, sử dụng.
- Có quyền phản đối việc sửa đổi, cắt xén, xuyên tạc bài gây phương hại đến danh dự, uy tín của mình.
Hợp đồng ghi kiểu "bên A từ bỏ quyền đứng tên tác giả" là điều khoản đáng nghi ngờ về giá trị pháp lý. Nếu có thoả thuận viết thuê mà người khác đứng tên, hãy hỏi luật sư về rủi ro trước khi nhận lời.
Hình thức hợp đồng
Luật yêu cầu hợp đồng chuyển nhượng và hợp đồng sử dụng quyền tác giả phải được lập thành văn bản (Điều 46, Điều 48). Thoả thuận miệng, tin nhắn qua lại, "nói chuyện với nhau rồi" là rất mong manh khi có tranh chấp. Theo luật, hợp đồng chuyển nhượng phải có tối thiểu các nội dung chính: thông tin đầy đủ các bên, căn cứ chuyển nhượng, giá và phương thức thanh toán, quyền và nghĩa vụ của các bên, trách nhiệm khi vi phạm hợp đồng. Hợp đồng sử dụng còn phải ghi rõ phạm vi và thời hạn sử dụng.
Nếu bài có đồng tác giả hoặc đồng chủ sở hữu, việc chuyển nhượng cần sự đồng ý của tất cả các bên đồng sở hữu. Một người tự ý ký "bán" cả bài là mầm tranh chấp.
Mười điều khoản nên đọc kỹ
1. Đối tượng hợp đồng
Tên bài, tác giả nhạc, tác giả lời, có đính kèm bản nhạc, lời, bản ghi demo. Một hợp đồng ghi "các tác phẩm của bên A" mà không liệt kê là rất nguy hiểm: nó có thể bị hiểu là bao trùm cả bài bạn viết sau này.
2. Quyền nào được chuyển
Liệt kê cụ thể: biểu diễn, sao chép, phân phối, truyền đạt qua mạng, làm tác phẩm phái sinh (đổi lời, phối lại, dịch lời)… Chuyển "toàn bộ quyền tài sản" khác hẳn chỉ cho phép "thu âm và phát hành trên nền tảng số".
3. Độc quyền hay không độc quyền
Độc quyền nghĩa là trong phạm vi đó, bạn không được cho ai khác dùng, kể cả chính bạn tự thu âm. Không độc quyền thì bạn còn cấp phép được cho người khác. Giá trị và giá tiền khác nhau rất nhiều.
4. Thời hạn
Bao nhiêu năm, tính từ ngày ký hay từ ngày phát hành, hết hạn thì quyền quay về ai. Với "bán đứt", thời hạn thường đến hết thời hạn bảo hộ, tức là gần như vĩnh viễn với một đời người.
5. Lãnh thổ và phương thức
Chỉ Việt Nam hay toàn thế giới; chỉ nền tảng số hay cả biểu diễn, quảng cáo, phim, nhạc chờ. Quảng cáo và phim thường là những cách dùng có giá trị cao, nên tách riêng nếu chưa muốn chuyển.
6. Tiền: trả một lần hay chia doanh thu
Trả một lần (nhuận bút trọn gói) hay chia phần trăm doanh thu, hay kết hợp. Nếu chia doanh thu, cần ghi rõ doanh thu nào, tính sau khi trừ những chi phí gì, báo cáo bao lâu một lần, bạn có quyền kiểm tra sổ sách không.
7. Tiền bản quyền từ tổ chức quản lý tập thể
Nếu bạn đã uỷ quyền bài cho tổ chức quản lý tập thể (như VCPMC), sau khi chuyển nhượng thì tiền bản quyền phát sinh về sau thuộc về ai? Cần ghi rõ và thông báo cho tổ chức đó để cập nhật hồ sơ, tránh việc tiền vẫn chảy về bạn rồi phát sinh tranh chấp, hoặc ngược lại.
8. Quyền sửa bài và đứng tên
Bên kia có được đổi lời, đổi tên bài, phối lại, cắt ngắn không? Đến mức nào thì phải hỏi ý bạn? Tên bạn được ghi thế nào trên bản phát hành, trong chương trình biểu diễn?
9. Cam kết và bảo đảm
Thường bạn phải cam kết bài là sáng tác của mình, không vi phạm quyền của ai. Hãy chắc chắn điều đó đúng: bài có dùng chất liệu của người khác thì phải nói ra. Kiểm tra cả điều khoản bồi thường: bạn chịu trách nhiệm đến mức nào nếu có người kiện bài.
10. Chấm dứt và giải quyết tranh chấp
Khi nào được đơn phương chấm dứt (bên kia không trả tiền, không phát hành sau một thời gian…), quyền quay về thế nào, tranh chấp giải quyết ở toà án hay trọng tài, theo luật nước nào nếu đối tác ở nước ngoài.
Tình huống thường gặp
Ca sĩ muốn "mua độc quyền" bài của bạn
Thường đây là hợp đồng cho phép sử dụng độc quyền trong một thời hạn: chỉ ca sĩ đó được thu âm, biểu diễn bài trong ba năm chẳng hạn. Nên ghi rõ sau thời hạn ấy, quyền độc quyền chấm dứt, và bạn vẫn giữ quyền tác giả cùng các nguồn thu khác.
Công ty đặt viết bài quảng cáo, nhạc hiệu
Với bài sáng tác theo đặt hàng, theo Điều 39, chủ sở hữu có thể là bên đặt hàng tuỳ thoả thuận. Hãy làm rõ ngay từ đầu: công ty mua toàn bộ quyền hay chỉ được dùng cho chiến dịch cụ thể, bạn có được đưa bài vào danh mục tác phẩm (portfolio) của mình không.
Viết chung với bạn rồi một người muốn bán
Cần sự đồng ý của tất cả đồng tác giả, đồng chủ sở hữu. Tốt nhất là ngay khi viết xong, lập một văn bản ngắn ghi tỷ lệ góp và cách quyết định khi có người muốn mua bài.
Hợp đồng toàn tiếng nước ngoài với hãng nước ngoài
Thuật ngữ trong hợp đồng xuất bản âm nhạc quốc tế (publishing, administration, co-publishing, sync…) có nghĩa riêng, khác cách hiểu thông thường. Đừng ký khi chưa hiểu từng chữ; thuê người dịch và luật sư có kinh nghiệm hợp đồng âm nhạc là khoản đáng chi.
Thói quen tự bảo vệ
- Không ký ngay tại chỗ. Xin bản hợp đồng mang về đọc, gạch chân chỗ chưa hiểu.
- Hỏi lại bằng văn bản những điều khoản mơ hồ, lưu thư trả lời.
- Đăng ký quyền tác giả trước khi giao dịch bài quan trọng, để có chứng cứ rõ ràng về tác giả.
- Giữ một bản hợp đồng gốc có chữ ký đầy đủ, chụp bản số.
- Theo dõi thực hiện: bên kia có trả tiền đúng hạn, có ghi tên bạn, có báo cáo doanh thu không.
- Với người chưa thành niên: cha mẹ hoặc người giám hộ ký thay và chịu trách nhiệm đọc kỹ; đừng để con tự đồng ý qua tin nhắn với "nhà sản xuất" lạ trên mạng.
Câu hỏi thường gặp
Bán đứt bài hát là gì?
Bán đứt thường là chuyển nhượng quyền tài sản của tác giả cho bên mua, bên mua trở thành chủ sở hữu và tự khai thác bài. Tuy vậy, tác giả vẫn giữ các quyền nhân thân như đứng tên và bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm, vì luật không cho chuyển nhượng các quyền này trừ quyền công bố.
Chuyển nhượng và chuyển quyền sử dụng bài hát khác nhau thế nào?
Chuyển nhượng làm bên nhận trở thành chủ sở hữu quyền tài sản. Chuyển quyền sử dụng chỉ cho phép bên nhận dùng bài trong phạm vi và thời hạn thoả thuận, tác giả vẫn là chủ sở hữu.
Hợp đồng bán bài hát có cần lập văn bản không?
Có. Luật Sở hữu trí tuệ yêu cầu hợp đồng chuyển nhượng và hợp đồng sử dụng quyền tác giả phải lập thành văn bản, có đủ thông tin các bên, phạm vi quyền, giá, phương thức thanh toán và trách nhiệm khi vi phạm.
Đã bán bài rồi có còn được ghi tên tác giả không?
Còn. Quyền đứng tên và được nêu tên khi tác phẩm được sử dụng là quyền nhân thân, không chuyển nhượng được. Hợp đồng nên ghi rõ cách thể hiện tên tác giả trên bản phát hành.
Bán bài hát độc quyền cho ca sĩ thì tác giả còn quyền gì?
Tuỳ hợp đồng. Nếu chỉ cho phép sử dụng độc quyền có thời hạn, tác giả vẫn là chủ sở hữu và lấy lại quyền khi hết hạn. Nếu chuyển nhượng toàn bộ, tác giả chỉ còn quyền nhân thân và những gì hợp đồng thoả thuận thêm như chia doanh thu.