VCPMC (Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam) là tổ chức đại diện tập thể quyền tác giả âm nhạc, thành lập năm 2002, trực thuộc Hội Nhạc sĩ Việt Nam. Tác giả ký hợp đồng uỷ quyền cho VCPMC; VCPMC cấp phép và thu tiền từ những nơi sử dụng nhạc như đài, karaoke, khách sạn, nền tảng số, sự kiện biểu diễn; sau khi trừ phí quản lý, tiền được phân chia cho tác giả theo dữ liệu bài hát được sử dụng. Với tác phẩm nước ngoài, tiền đi qua các tổ chức tương tự ở nước ngoài theo hợp đồng hai chiều.
Vì sao cần một tổ chức thu hộ
Một bài hát nổi tiếng có thể được hát ở hàng nghìn quán karaoke, phát trong hàng trăm cửa hàng, trên vài chục đài phát thanh, trong những đêm nhạc ở khắp các tỉnh. Không nhạc sĩ nào tự đi xin từng nơi trả tiền được, và ngược lại, chủ quán karaoke cũng không thể đi tìm hàng nghìn tác giả để xin phép từng bài.
Giải pháp mà nhiều nước áp dụng từ thế kỷ 19 là quản lý tập thể: các tác giả gom quyền lại, uỷ thác cho một tổ chức; tổ chức đó cấp phép theo "gói" cho người sử dụng và chia tiền lại cho tác giả. Tổ chức đầu tiên kiểu này trong lĩnh vực âm nhạc là SACEM của Pháp, ra đời giữa thế kỷ 19. Ở Việt Nam, Luật Sở hữu trí tuệ gọi đó là "tổ chức đại diện tập thể quyền tác giả, quyền liên quan" (Điều 56).
VCPMC là ai
- Tên đầy đủ: Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam (Vietnam Center for Protection of Music Copyright).
- Thành lập: năm 2002, do Hội Nhạc sĩ Việt Nam lập ra; có trụ sở ở Hà Nội và các chi nhánh, văn phòng ở một số thành phố lớn.
- Quản lý: quyền tác giả của nhạc sĩ, người viết lời là thành viên uỷ quyền, cùng các tác phẩm nước ngoài thông qua thoả thuận với tổ chức anh em ở nước ngoài.
- Quan hệ quốc tế: là thành viên của CISAC (Liên minh quốc tế các hiệp hội tác giả và nhà soạn nhạc) và có hợp đồng đại diện tương hỗ với nhiều tổ chức nước ngoài.
Cần phân biệt: VCPMC quản lý quyền tác giả (của người viết nhạc, viết lời). Quyền liên quan của nhà sản xuất bản ghi âm và người biểu diễn do các tổ chức khác đại diện với một số loại hình sử dụng, như Hiệp hội Công nghiệp ghi âm Việt Nam (RIAV) cho nhà sản xuất bản ghi.
Tiền đi từ đâu đến đâu
Có thể tóm dòng tiền thành năm bước:
- Tác giả uỷ quyền: ký hợp đồng uỷ quyền với VCPMC, khai danh sách tác phẩm của mình.
- Người sử dụng xin phép và trả tiền: đài phát thanh, truyền hình, doanh nghiệp karaoke, nhà hàng, khách sạn, siêu thị, hãng hàng không, đơn vị tổ chức biểu diễn, nền tảng nhạc số… ký hợp đồng cấp phép và trả tiền bản quyền.
- Thu thập dữ liệu sử dụng: danh sách bài được biểu diễn trong chương trình, báo cáo lượt phát từ nền tảng số, dữ liệu phát sóng, có khi là khảo sát, lấy mẫu với những nơi không báo cáo được từng bài.
- Trừ phí quản lý: tổ chức trừ một tỷ lệ chi phí hoạt động theo điều lệ và quy định, báo cáo cho thành viên.
- Phân chia cho tác giả: theo số lần, loại hình sử dụng của từng tác phẩm, theo định kỳ.
Với bài hát của tác giả nước ngoài được dùng ở Việt Nam, VCPMC chuyển phần tiền qua tổ chức anh em ở nước ngoài. Chiều ngược lại, khi bài của nhạc sĩ Việt được sử dụng ở nước có tổ chức ký hợp đồng tương hỗ, tiền có thể được chuyển về qua VCPMC.
Những loại hình sử dụng nào sinh ra tiền
| Loại hình | Ví dụ | Quyền liên quan đến |
|---|---|---|
| Biểu diễn trực tiếp | Đêm nhạc, liveshow, chương trình sự kiện | Quyền biểu diễn trước công chúng |
| Kinh doanh dịch vụ | Karaoke, nhà hàng, khách sạn, cửa hàng mở nhạc | Biểu diễn qua bản ghi, truyền đạt đến công chúng |
| Phát sóng | Đài phát thanh, truyền hình | Phát sóng, truyền đạt |
| Môi trường số | Nền tảng nghe nhạc, xem video, nhạc chờ | Sao chép, truyền đạt qua mạng |
| Sao chép, sản xuất | Đĩa, bản ghi phát hành, nhạc trong sản phẩm | Quyền sao chép |
Không phải mọi việc dùng bài hát đều phải trả tiền. Luật có quy định các trường hợp ngoại lệ (Điều 25), ví dụ một số việc sử dụng phục vụ học tập, nghiên cứu cá nhân không nhằm mục đích thương mại, với điều kiện không ảnh hưởng đến việc khai thác bình thường của tác phẩm. Phạm vi ngoại lệ hẹp, và đã được điều chỉnh qua lần sửa luật năm 2022; khi không chắc, nên hỏi tổ chức quản lý hoặc luật sư.
Tác giả trẻ có nên uỷ quyền không
Uỷ quyền cho tổ chức quản lý tập thể là tự nguyện. Tác giả có thể tự quản lý quyền, tự cấp phép và thu tiền, hoặc giao cho nhà xuất bản âm nhạc, hoặc uỷ quyền cho tổ chức quản lý tập thể. Cân nhắc:
- Lợi: thu được tiền từ những nguồn bạn không thể tự theo dõi (karaoke, sự kiện ở tỉnh xa, phát sóng); có tổ chức đứng ra xử lý khi có vi phạm; nhận được tiền từ nước ngoài qua hệ thống tương hỗ.
- Cần đọc kỹ: phạm vi uỷ quyền (tất cả tác phẩm hay một số; những quyền nào, loại hình nào), thời hạn, cách chấm dứt, cách tính phí quản lý, cách phân chia và báo cáo, quyền của bạn khi muốn tự cấp phép riêng cho một dự án.
- Xung đột hợp đồng: nếu bạn đã chuyển nhượng độc quyền một bài cho công ty khác, bạn không còn quyền uỷ quyền bài đó nữa. Hãy kiểm tra trước, tránh hai bên cùng cấp phép một bài.
Thủ tục, giấy tờ và điều khoản cụ thể, hãy hỏi trực tiếp tổ chức hoặc xem trang chính thức của họ.
Những điều khiến tiền "không về"
Nhiều tác giả than tiền bản quyền ít hơn mong đợi. Ngoài lý do bài ít được dùng, còn những nguyên nhân rất "hành chính":
- Dữ liệu bài hát thiếu hoặc sai: tên bài bị ghi khác nhau ("Chiều quê" và "Chiều sông quê"), tên tác giả viết tắt, bút danh không khớp hồ sơ. Hệ thống không nối được lượt sử dụng với tác phẩm.
- Chưa khai tác phẩm mới: bài mới phát hành nhưng chưa bổ sung vào danh sách tác phẩm uỷ quyền.
- Chia phần đồng tác giả chưa rõ: bài viết chung mà không có văn bản chia tỷ lệ, tiền có thể bị tạm giữ chờ xác minh.
- Người sử dụng không báo cáo đủ: một số nơi trả phí theo gói mà không gửi danh sách bài, tiền khi đó được chia theo phương pháp ước tính.
Thói quen nhỏ giúp ích nhiều: khi phát hành bài, luôn ghi đúng một tên bài, tên tác giả nhạc và lời giống hệt hồ sơ uỷ quyền; giữ bảng tính riêng các bài của mình kèm ngày phát hành, mã ISRC của bản ghi nếu có, và tỷ lệ đồng tác giả.
Tranh cãi xung quanh việc thu tiền bản quyền
Ở nhiều nước, tổ chức quản lý tập thể thường bị đặt câu hỏi về tính minh bạch: mức phí quản lý, cách chia tiền với nguồn không có danh sách bài, thời gian chi trả. Việt Nam cũng có những tranh luận công khai về mức thu với doanh nghiệp karaoke, nhà hàng, hay về việc ai có quyền cấp phép với một số tác phẩm. Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi năm 2022 bổ sung yêu cầu về công khai, minh bạch đối với tổ chức đại diện tập thể.
Với người viết nhạc, cách ứng xử thực tế là: đọc kỹ hợp đồng uỷ quyền, yêu cầu báo cáo chi tiết theo tác phẩm, đối chiếu với dữ liệu của chính mình, và đặt câu hỏi khi thấy bất thường. Đó là quyền của thành viên.
Đọc thêm
Muốn hiểu sâu, có thể đọc chương về tổ chức đại diện tập thể trong Luật Sở hữu trí tuệ và Nghị định 17/2023/NĐ-CP, trang thông tin của Cục Bản quyền tác giả, trang chính thức của VCPMC, và báo cáo thường niên về tiền bản quyền toàn cầu mà CISAC công bố hằng năm, trong đó có số liệu theo khu vực và theo loại hình sử dụng.
Câu hỏi thường gặp
VCPMC là gì?
VCPMC là Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam, tổ chức đại diện tập thể quyền tác giả âm nhạc thành lập năm 2002, trực thuộc Hội Nhạc sĩ Việt Nam. Tổ chức này cấp phép, thu tiền bản quyền từ người sử dụng nhạc và phân chia cho tác giả đã uỷ quyền.
Tiền bản quyền âm nhạc từ VCPMC đến tác giả thế nào?
Người sử dụng như đài, karaoke, nền tảng số, sự kiện trả tiền cấp phép cho VCPMC. Tổ chức thu thập dữ liệu bài hát được dùng, trừ phí quản lý theo quy định rồi phân chia cho tác giả theo tác phẩm và loại hình sử dụng, định kỳ.
Nhạc sĩ có bắt buộc phải tham gia VCPMC không?
Không. Uỷ quyền cho tổ chức quản lý tập thể là tự nguyện. Tác giả có thể tự quản lý quyền, giao cho nhà xuất bản âm nhạc hoặc uỷ quyền cho tổ chức; cần tránh để một bài bị nhiều bên cùng cấp phép.
VCPMC có thu tiền cho ca sĩ không?
VCPMC quản lý quyền tác giả của người viết nhạc và lời. Quyền của ca sĩ, nhạc công và nhà sản xuất bản ghi là quyền liên quan, được xử lý theo hợp đồng hoặc qua tổ chức đại diện quyền liên quan với một số loại hình sử dụng.
Vì sao bài hát được hát nhiều mà tác giả nhận ít tiền?
Có thể do dữ liệu tác phẩm sai hoặc thiếu nên lượt sử dụng không nối được với bài, bài chưa được khai vào danh sách uỷ quyền, đồng tác giả chưa có văn bản chia phần, hoặc nơi sử dụng không báo cáo đủ danh sách bài.