Trong một bài hát được phát hành có ít nhất hai lớp quyền khác nhau. Quyền tác giả thuộc về người sáng tác nhạc và lời (nhạc sĩ, người viết lời). Quyền liên quan thuộc về những người đưa tác phẩm đến công chúng: người biểu diễn (ca sĩ, nhạc công), nhà sản xuất bản ghi âm (người bỏ công, bỏ tiền làm ra bản thu) và tổ chức phát sóng. Vì vậy, cùng một bài hát, muốn dùng bản thu của ca sĩ A thì thường phải có phép của cả phía tác giả lẫn phía chủ bản ghi.
Một bài hát, nhiều lớp quyền
Lấy một ví dụ tự đặt: nhạc sĩ Minh viết bài "Chiều sông quê". Ca sĩ Lan hát bài này trong một bản thu do công ty X bỏ tiền sản xuất. Đài truyền hình Y phát lại buổi biểu diễn trực tiếp của Lan.
| Đối tượng | Ai nắm quyền | Loại quyền |
|---|---|---|
| Bài hát (nhạc + lời) | Nhạc sĩ Minh | Quyền tác giả |
| Cuộc biểu diễn của Lan | Ca sĩ Lan (và nhạc công tham gia) | Quyền của người biểu diễn (quyền liên quan) |
| Bản thu âm | Công ty X | Quyền của nhà sản xuất bản ghi âm (quyền liên quan) |
| Chương trình phát sóng | Đài Y | Quyền của tổ chức phát sóng (quyền liên quan) |
Nếu một quán cà phê muốn mở bản thu của Lan cho khách nghe, họ đang dùng cả bài hát của Minh lẫn bản ghi của X. Nếu một ca sĩ khác hát lại bài "Chiều sông quê" trên sân khấu, họ chỉ dùng bài hát của Minh, không đụng tới bản ghi của X. Hiểu được sự tách bạch này là chìa khoá để đọc mọi câu chuyện bản quyền âm nhạc.
Quyền tác giả: của người sáng tác
Quyền tác giả phát sinh khi bài hát được sáng tác và định hình. Tác giả có quyền nhân thân (đặt tên, đứng tên, công bố, bảo vệ sự toàn vẹn tác phẩm) và quyền tài sản (sao chép, biểu diễn trước công chúng, phân phối, truyền đạt đến công chúng kể cả qua Internet, làm tác phẩm phái sinh…), theo Điều 19 và 20 Luật Sở hữu trí tuệ.
Thời hạn bảo hộ quyền tài sản là suốt cuộc đời tác giả và 50 năm tiếp theo năm tác giả mất. Đây là lớp quyền "sống lâu" nhất trong một bài hát.
Quyền liên quan: của người đưa bài hát đến công chúng
Luật Sở hữu trí tuệ gọi đầy đủ là "quyền liên quan đến quyền tác giả", là quyền của tổ chức, cá nhân đối với cuộc biểu diễn, bản ghi âm, ghi hình, chương trình phát sóng (Điều 4). Quyền liên quan chỉ được bảo hộ khi không gây phương hại đến quyền tác giả. Nói cách khác, ca sĩ có quyền với cuộc biểu diễn của mình, nhưng điều đó không cho phép ca sĩ dùng bài hát của người khác mà không xin phép tác giả.
Người biểu diễn
Người biểu diễn gồm diễn viên, ca sĩ, nhạc công và những người khác trình bày tác phẩm. Họ có:
- Quyền nhân thân: được giới thiệu tên khi biểu diễn, khi phát hành bản ghi, khi phát sóng; được bảo vệ sự toàn vẹn hình tượng biểu diễn, không cho người khác sửa đổi, cắt xén, xuyên tạc gây phương hại đến danh dự, uy tín.
- Quyền tài sản: định hình cuộc biểu diễn trực tiếp lên bản ghi; sao chép bản định hình; phát sóng, truyền đạt cuộc biểu diễn chưa được định hình; phân phối bản gốc, bản sao; hưởng thù lao khi bản ghi được sử dụng theo một số cách.
Điều đáng lưu ý: nhiều ca sĩ, nhạc công biểu diễn theo hợp đồng với nhà sản xuất. Khi đó, phần lớn quyền tài sản có thể đã được thoả thuận chuyển cho nhà sản xuất. Ai thực sự nắm quyền phải xem hợp đồng.
Nhà sản xuất bản ghi âm, ghi hình
Nhà sản xuất là người định hình lần đầu âm thanh, hình ảnh của cuộc biểu diễn, thường là bên bỏ công sức, tài chính và tổ chức việc thu. Họ có độc quyền sao chép bản ghi, phân phối, nhập khẩu bản sao, truyền đạt đến công chúng theo các hình thức luật quy định, và được hưởng lợi ích khi bản ghi được sử dụng.
Người tự làm nhạc ở nhà, tự thu, tự bỏ tiền làm bản ghi thì chính là nhà sản xuất bản ghi của mình. Đây là điểm mà người viết nhạc tự phát hành nên biết: bạn có thể đồng thời nắm cả quyền tác giả lẫn quyền liên quan đối với bài của mình.
Tổ chức phát sóng
Đài phát thanh, truyền hình có quyền đối với chương trình phát sóng do họ thực hiện: phát sóng lại, định hình, sao chép bản định hình… Người viết nhạc ít khi đụng tới lớp quyền này, trừ khi muốn dùng lại một đoạn chương trình có bài hát của mình.
Bảo hộ bao lâu
| Lớp quyền | Thời hạn (tóm tắt Điều 27, Điều 34) |
|---|---|
| Quyền tài sản của tác giả | Suốt đời tác giả + 50 năm tiếp theo năm tác giả mất |
| Quyền của người biểu diễn | 50 năm tính từ năm tiếp theo năm cuộc biểu diễn được định hình |
| Quyền của nhà sản xuất bản ghi | 50 năm tính từ năm tiếp theo năm công bố, hoặc năm định hình nếu chưa công bố |
| Quyền của tổ chức phát sóng | 50 năm tính từ năm tiếp theo năm chương trình được phát sóng |
Hệ quả: một bản thu cũ có thể đã hết thời hạn bảo hộ quyền liên quan trong khi bài hát trong đó vẫn còn được bảo hộ quyền tác giả, vì tác giả mới mất chưa lâu. Ngược lại, một bài dân ca không có quyền tác giả của cá nhân nào, nhưng bản thu dân ca do một nghệ sĩ hát năm ngoái thì vẫn được bảo hộ quyền liên quan. Luôn hỏi hai câu riêng: bài này còn bảo hộ không, và bản ghi này còn bảo hộ không.
Tình huống thường gặp với người viết nhạc
Bạn viết bài, ca sĩ khác hát và phát hành
Ca sĩ hoặc công ty sản xuất cần sự cho phép của bạn (hoặc của tổ chức bạn uỷ quyền) để thu âm, phát hành bài. Bạn nên có văn bản ghi rõ: cho phép những gì, trong bao lâu, ở đâu, có độc quyền không, tiền trả thế nào. Bản thu làm ra thuộc quyền liên quan của nhà sản xuất; bạn vẫn giữ quyền tác giả với bài, trừ khi đã chuyển nhượng.
Bạn muốn dùng lại bản thu của ca sĩ hát bài của bạn
Dù bài là của bạn, bản thu là của nhà sản xuất. Muốn đưa bản thu ấy vào video của mình, phát hành lại, hay bán cho quảng cáo, bạn cần phép của chủ bản ghi (và người biểu diễn, tuỳ thoả thuận). Nhiều nhạc sĩ ngạc nhiên vì điều này; nó là lý do có người tự thu lại bài của chính mình.
Bạn vừa viết vừa tự hát, tự thu
Bạn nắm cả ba vai: tác giả, người biểu diễn, nhà sản xuất bản ghi. Khi ký hợp đồng với nhà phân phối hay hãng đĩa, hãy đọc kỹ xem bạn đang chuyển giao vai nào: quyền với bản ghi, quyền với bài hát, hay cả hai.
Nhạc công góp phần đệm trong bản thu
Người chơi đàn, hát bè trong bản thu cũng là người biểu diễn. Với dự án nhỏ, nên có thoả thuận ngắn bằng văn bản về thù lao và việc sử dụng bản thu, tránh tranh cãi khi bài nổi tiếng.
Tiền bản quyền chảy theo hai dòng
Vì có hai lớp quyền, tiền từ việc sử dụng bài hát cũng thường chia hai dòng:
- Dòng của tác phẩm: trả cho tác giả hoặc người được tác giả uỷ quyền, thường qua tổ chức quản lý tập thể quyền tác giả như Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam (VCPMC), hoặc qua nhà xuất bản âm nhạc.
- Dòng của bản ghi: trả cho nhà sản xuất bản ghi và người biểu diễn, theo hợp đồng hoặc qua tổ chức đại diện quyền liên quan như Hiệp hội Công nghiệp ghi âm Việt Nam (RIAV) với một số loại hình sử dụng.
Một quán karaoke, một nền tảng nghe nhạc trực tuyến, một trung tâm thương mại mở nhạc thường phải xử lý cả hai dòng. Khi nhận báo cáo tiền bản quyền, người viết nhạc chỉ thấy dòng của mình, nên đừng ngạc nhiên nếu con số khác với doanh thu mà ca sĩ hay hãng đĩa công bố.
Đọc thêm ở đâu
Luật Sở hữu trí tuệ (bản hợp nhất mới nhất) có các chương riêng về quyền tác giả và quyền liên quan; Nghị định 17/2023/NĐ-CP hướng dẫn chi tiết. Trang của Cục Bản quyền tác giả có các câu hỏi đáp phổ thông. Ở tầm quốc tế, quyền liên quan được điều chỉnh bởi Công ước Rome (1961) và Hiệp ước WIPO về biểu diễn và bản ghi âm (WPPT, 1996). Khi có hợp đồng lớn hoặc tranh chấp, nên hỏi luật sư chuyên về sở hữu trí tuệ.
Câu hỏi thường gặp
Quyền tác giả và quyền liên quan khác nhau thế nào?
Quyền tác giả thuộc về người sáng tác bài hát (nhạc và lời). Quyền liên quan thuộc về người đưa bài đến công chúng: người biểu diễn, nhà sản xuất bản ghi âm và tổ chức phát sóng. Quyền liên quan chỉ được bảo hộ khi không gây phương hại đến quyền tác giả.
Ca sĩ có bản quyền bài hát mình hát không?
Ca sĩ không có quyền tác giả với bài hát nếu không sáng tác bài đó. Ca sĩ có quyền của người biểu diễn với cuộc biểu diễn của mình, như được nêu tên và quyền đối với việc định hình, sao chép cuộc biểu diễn, tuỳ hợp đồng với nhà sản xuất.
Nhạc sĩ có được tự ý dùng bản thu bài hát của mình không?
Không hẳn. Bản thu thuộc quyền liên quan của nhà sản xuất bản ghi, nên muốn dùng lại bản thu đó, nhạc sĩ cần sự cho phép của chủ bản ghi, trừ khi hợp đồng có thoả thuận khác.
Quyền liên quan được bảo hộ bao lâu?
Quyền của người biểu diễn và nhà sản xuất bản ghi được bảo hộ 50 năm, tính từ năm tiếp theo năm định hình hoặc công bố; quyền của tổ chức phát sóng 50 năm tính từ năm tiếp theo năm phát sóng. Thời hạn này tính riêng với thời hạn quyền tác giả của bài hát.
Nhà sản xuất bản ghi âm là ai?
Là người định hình lần đầu âm thanh của cuộc biểu diễn, thường là bên bỏ tiền, tổ chức việc thu âm. Người tự thu, tự bỏ chi phí làm bản ghi bài của mình cũng là nhà sản xuất bản ghi.