Hoà âm bốn bè là cách viết hợp âm thành bốn giọng riêng, nữ cao, nữ trầm, nam cao, nam trầm (thường viết tắt SATB), mỗi giọng đi như một giai điệu; bộ "luật" kinh điển như tránh quãng năm và quãng tám song song, âm dẫn phải đi lên, các giọng nên đi gần nhau được đúc kết chủ yếu từ các bài hợp xướng của J. S. Bach. Ngày nay hiếm ai viết nhạc pop theo đúng các luật đó, nhưng chúng vẫn là cách học nhanh nhất để biết sắp xếp các nốt của hợp âm sao cho mượt, rõ, dễ hát: hữu ích khi viết bè cho ca đoàn, bè bè hát nền, phần dây, phần pad trên máy hay đơn giản là đệm piano cho đẹp.
Bốn bè là gì
| Bè | Tên tiếng Việt thường dùng | Âm vực tham khảo trong bài tập hoà âm |
|---|---|---|
| Soprano (S) | nữ cao | khoảng Đô 4 tới Son 5 |
| Alto (A) | nữ trầm | khoảng Son 3 tới Rê 5 |
| Tenor (T) | nam cao | khoảng Đô 3 tới Son 4 |
| Bass (B) | nam trầm | khoảng Mi 2 tới Đô 4 |
Đô 4 là nốt Đô giữa đàn piano. Âm vực trên là quy ước của bài tập, giáo trình khác nhau có thể xê dịch một hai nốt; giọng thật của từng người còn khác nữa. Khi viết cho ca đoàn cụ thể, luôn hỏi âm vực thực tế của họ.
Hợp âm ba chỉ có ba nốt, nên trong bốn bè phải nhân đôi một nốt. Thói quen phổ biến: ở thế gốc, nhân đôi nốt gốc.
Vì sao lại là Bach
Johann Sebastian Bach (1685–1750) viết rất nhiều bài hợp xướng (chorale) cho nhà thờ Luther: lấy giai điệu thánh ca có sẵn ở bè nữ cao, viết ba bè còn lại bên dưới. Sau khi ông mất, con trai ông là Carl Philipp Emanuel Bach cùng học trò Johann Kirnberger biên tập và cho in tuyển tập khoảng 370 bài, xuất bản trong các năm 1784–1787. Tuyển tập này trở thành giáo trình hoà âm cho các thế hệ sau, vì nó đủ nhiều, đủ mẫu mực và đủ ngắn để học từng câu. Các "luật" mà sách hoà âm dạy phần lớn là quan sát cách Bach và các nhạc sĩ cùng thời dẫn bè, không phải điều luật ai ban hành.
Những luật chính và lý do của chúng
Tránh quãng năm và quãng tám song song
Khi hai bè cách nhau quãng năm đúng rồi cùng đi sang hai nốt khác vẫn cách quãng năm (ví dụ Đô – Son sang Rê – La), tai nghe hai bè hoà vào nhau thành một, mất tính độc lập. Quãng tám song song còn rõ hơn: hai bè thành một bè gấp đôi. Trong hoà âm bốn bè, mục tiêu là bốn giọng độc lập, nên luật cấm điều này. Trong nhạc rock, hợp âm quãng năm (power chord) đi song song là chuyện bình thường, vì ở đó người ta muốn đúng hiệu ứng "dày, đặc" ấy.
Âm dẫn đi lên, nốt bảy đi xuống
Trong hợp âm át G7 ở giọng Đô, Si (âm dẫn) nên đi lên Đô, Fa (nốt bảy) nên đi xuống Mi. Đi ngược lại thì lực kéo của hợp âm át bị lãng phí, câu kết nghe hụt.
Không nhân đôi âm dẫn
Nếu hai bè cùng có Si và cùng đi lên Đô, chúng tạo quãng tám song song. Vì vậy âm dẫn chỉ xuất hiện ở một bè.
Giữ khoảng cách hợp lý
Ba bè trên không nên cách nhau quá một quãng tám (nữ cao – nữ trầm, nữ trầm – nam cao); bè trầm có thể cách xa hơn. Hợp âm nghe liền khối, không bị "thủng".
Giữ nốt chung, đi bước gần nhất
Khi chuyển hợp âm, nốt nào có ở cả hai hợp âm thì giữ ở cùng bè; các bè khác đi tới nốt gần nhất. Bè trầm được nhảy nhiều hơn, ba bè trên nên đi êm.
Không chéo bè
Bè nữ trầm không đi cao hơn bè nữ cao, nam cao không thấp hơn nam trầm. Nếu chéo, tai khó theo từng giọng, và người hát dễ lạc.
Một ví dụ: I – IV – V – I ở giọng Đô
| Bè | C (I) | F (IV) | G (V) | C (I) |
|---|---|---|---|---|
| Nữ cao | Đô 5 | Đô 5 | Si 4 | Đô 5 |
| Nữ trầm | Son 4 | La 4 | Son 4 | Son 4 |
| Nam cao | Mi 4 | Fa 4 | Rê 4 | Mi 4 |
| Nam trầm | Đô 3 | Fa 3 | Son 3 | Đô 3 |
Nhìn từng hàng ngang như một giai điệu:
- Nữ cao giữ Đô qua hai hợp âm (nốt chung), xuống Si, rồi âm dẫn Si đi lên Đô.
- Nữ trầm và nam cao chỉ đi bước liền hoặc đứng yên.
- Nam trầm đi nốt gốc: Đô – Fa – Son – Đô.
- Từ F sang G, bè trầm đi lên còn ba bè trên đi xuống: chuyển động ngược chiều, cách chắc nhất để tránh quãng năm, quãng tám song song.
Đàn bốn hợp âm này trên piano (tay trái nam trầm và nam cao, tay phải hai bè nữ) và so với cách bấm C – F – G – C thế gốc cả khối. Bản bốn bè nghe liền, mượt rõ rệt.
Còn dùng làm gì hôm nay
- Viết bè cho ca đoàn, nhóm hát: từ ca đoàn nhà thờ, ca đoàn trường đến nhóm hát a cappella. Luật dẫn bè giúp mỗi người có một bè dễ hát, dễ nhớ.
- Bè hát nền trong nhạc pop: hai ba giọng hoà trên điệp khúc. Tránh quãng tám song song quá nhiều để các giọng không bị "nuốt" nhau.
- Phần dây, phần kèn khi phối khí: bốn bè dây (violin 1, violin 2, viola, cello) gần như tương ứng SATB.
- Đệm piano: biết dẫn bè, tay phải chuyển hợp âm mượt mà không cần học thêm gì.
- Làm nhạc trên máy: vẽ các nốt pad, string trên piano roll theo tinh thần dẫn bè cho tiếng nghe "đắt" hơn so với kéo nguyên khối hợp âm lên xuống.
- Luyện tai và tư duy: viết bốn bè buộc bạn nghe từng đường giai điệu, kỹ năng có ích cho mọi thể loại.
Luật nào nên giữ, luật nào có thể phá
Nhạc pop, jazz, nhạc phim phá luật bốn bè thường xuyên: quãng năm song song cho màu cổ hoặc mạnh, chéo bè để tạo màu riêng, nhân đôi tuỳ ý. Điều đáng giữ lại là tinh thần: mỗi bè nên có hướng đi rõ, nốt chung nên giữ, âm dẫn nên giải quyết khi muốn kết chắc. Phá luật có chủ đích khác với viết bừa vì không biết luật.
Bắt đầu học thế nào
- Học thuộc âm vực bốn bè và quy tắc nhân đôi.
- Viết vòng I – IV – V – I ở ba giọng C, G, F, kiểm từng cặp bè xem có quãng năm, quãng tám song song không.
- Lấy một bài hợp xướng của Bach (bản in đã hết thời hạn bảo hộ, có nhiều trên thư viện bản nhạc mở), che ba bè dưới, tự viết, rồi so với Bach.
- Hát từng bè một trong khi đàn ba bè kia trên piano, để tai cảm từng đường.
Giáo trình Hoà âm dùng ở các nhạc viện Việt Nam, sách mở Open Music Theory (phần part-writing) và các tuyển tập hợp xướng Bach là ba nguồn đủ cho người tự học.
Câu hỏi thường gặp
Hoà âm bốn bè là gì?
Hoà âm bốn bè là cách viết hợp âm cho bốn giọng: nữ cao, nữ trầm, nam cao, nam trầm, mỗi giọng đi như một giai điệu riêng. Đây là nền tảng của các giáo trình hoà âm cổ điển. Nó được dùng khi viết cho ca đoàn và phối khí.
Vì sao cấm quãng năm song song?
Khi hai bè cùng chuyển động mà vẫn giữ quãng năm đúng, tai nghe chúng hoà làm một và mất tính độc lập của từng bè. Hoà âm bốn bè cổ điển cần bốn giọng độc lập nên tránh điều này. Trong rock, quãng năm song song lại được dùng có chủ ý.
Hợp xướng Bach có bao nhiêu bài?
Tuyển tập do C. P. E. Bach và Kirnberger biên tập, in trong các năm 1784–1787, gồm khoảng 370 bài hợp xướng bốn bè. Con số chính xác khác nhau đôi chút giữa các ấn bản. Đây là tài liệu học hoà âm kinh điển.
Học hoà âm bốn bè có giúp viết nhạc pop không?
Có. Nó giúp sắp xếp hợp âm sao cho các nốt chuyển mượt, viết bè hát nền rõ ràng, phối dây và pad nghe có chủ đích. Bạn không cần tuân thủ mọi luật, nhưng hiểu luật giúp phá luật có chủ ý.
Âm dẫn là gì và vì sao phải đi lên?
Âm dẫn là nốt bậc bảy nằm dưới nốt chủ nửa cung, ví dụ Si trong giọng Đô. Nó tạo lực kéo mạnh về nốt chủ, nên khi đi lên Đô câu nhạc kết chắc. Nếu đi hướng khác, lực kết bị yếu đi.