Hát lại (cover) một bài còn được bảo hộ để biểu diễn trước công chúng, thu âm phát hành hay đăng lên mạng đều là sử dụng tác phẩm của người khác, nên về nguyên tắc cần được chủ sở hữu quyền cho phép và trả tiền, trực tiếp hoặc qua tổ chức quản lý tập thể hay qua thoả thuận cấp phép của nền tảng. Đặt lời Việt cho bài nước ngoài là làm tác phẩm phái sinh, phải có sự đồng ý của chủ sở hữu bài gốc, và lời Việt chỉ được bảo hộ khi không xâm phạm bài gốc. Hát cho riêng mình nghe, hát trong nhà với gia đình thì không cần xin phép.
Bài này tóm tắt nguyên tắc theo pháp luật Việt Nam cho người hát và người viết nhạc. Khi định phát hành thương mại hoặc có tranh chấp, nên tham vấn luật sư hay tổ chức quản lý quyền tác giả.
Cover đụng tới những quyền nào
Khi bạn hát lại bài của người khác, bạn chỉ dùng tác phẩm (nhạc và lời), không dùng bản thu gốc. Tuỳ cách bạn đưa bản cover ra ngoài, bạn chạm tới những quyền tài sản khác nhau của tác giả (Điều 20 Luật Sở hữu trí tuệ):
| Bạn làm gì | Quyền bị chạm tới |
|---|---|
| Hát ở quán, sân khấu, sự kiện có khán giả | Biểu diễn trước công chúng |
| Thu âm, làm đĩa, làm file phát hành | Sao chép |
| Đăng lên nền tảng nghe nhạc, mạng xã hội, kênh video | Truyền đạt đến công chúng qua mạng, sao chép |
| Đổi lời, đổi nhạc đáng kể | Làm tác phẩm phái sinh, và có thể chạm quyền bảo vệ sự toàn vẹn tác phẩm |
Nếu bạn dùng luôn bản nhạc nền (beat, karaoke) lấy từ bản thu gốc, bạn còn chạm tới quyền liên quan của nhà sản xuất bản ghi. Tự chơi đệm lại hoặc tự phối mới thì tránh được lớp này.
Khi nào không cần xin phép
- Hát cho riêng mình hoặc trong gia đình: không phải là biểu diễn trước công chúng.
- Tập luyện, học tập cá nhân: Điều 25 có một số ngoại lệ cho việc sao chép phục vụ nghiên cứu, học tập cá nhân không nhằm mục đích thương mại, trong giới hạn hẹp và không được ảnh hưởng đến việc khai thác bình thường của tác phẩm.
- Bài đã hết thời hạn bảo hộ: tác giả mất đã quá 50 năm (tính đến hết năm thứ 50 sau năm mất), tác phẩm thuộc về công chúng. Vẫn phải ghi đúng tên tác giả và không xuyên tạc tác phẩm.
- Dân ca: không có tác giả cá nhân, dùng được nhưng phải dẫn xuất xứ và giữ gìn giá trị đích thực (Điều 23). Lưu ý: bản phối, bản thu dân ca của người khác thì vẫn có thể được bảo hộ.
Ngoại lệ trong luật được hiểu khá hẹp. "Không thu tiền", "chỉ đăng chơi", "có ghi tên tác giả" không tự động biến một việc sử dụng thành hợp pháp. Ghi tên tác giả là nghĩa vụ đi kèm, không thay cho việc xin phép.
Hát cover ở quán, sân khấu
Với biểu diễn trực tiếp trước công chúng, trên thực tế việc xin phép và trả tiền thường do đơn vị tổ chức hoặc chủ địa điểm lo: quán cà phê nhạc sống, phòng trà, nhà hàng, đơn vị tổ chức sự kiện ký hợp đồng cấp phép với tổ chức quản lý tập thể quyền tác giả (ở Việt Nam là Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam – VCPMC) hoặc xin phép trực tiếp chủ sở hữu.
Người hát nên hỏi chủ quán, ban tổ chức: nơi này đã có giấy phép sử dụng tác phẩm chưa? Với đêm nhạc riêng, buổi diễn tự tổ chức có bán vé, bạn chính là đơn vị tổ chức và phải tự lo phần này. Một số tác giả không uỷ quyền cho tổ chức nào, khi đó phải liên hệ trực tiếp tác giả hoặc người thừa kế.
Thu âm, đăng cover lên mạng
Đây là chỗ nhiều người hiểu nhầm nhất. Khi bạn thu bản cover rồi đăng lên nền tảng, bạn đang sao chép và truyền đạt tác phẩm đến công chúng.
Đăng lên nền tảng video, mạng xã hội
Một số nền tảng lớn có thoả thuận cấp phép với tổ chức quản lý quyền tác giả và nhà xuất bản âm nhạc ở nhiều nước, và có hệ thống nhận diện nội dung tự động. Với bản cover, hệ thống có thể nhận ra bài, rồi tuỳ lựa chọn của chủ sở hữu mà video được để nguyên với doanh thu quảng cáo chuyển về chủ bài, bị chặn ở một số nước, hoặc bị gỡ. Thoả thuận giữa nền tảng và chủ quyền là chuyện của họ; nó không có nghĩa là mọi bản cover đều đã được cấp phép, và điều khoản thay đổi theo thời gian, theo nước.
Phát hành lên nền tảng nghe nhạc số qua nhà phân phối
Phát hành bản cover như một sản phẩm âm nhạc (trên các dịch vụ nghe nhạc trực tuyến) thường cần giấy phép sao chép tác phẩm, ở nhiều nước gọi là giấy phép "mechanical". Một số nhà phân phối nhạc số có dịch vụ xin giấy phép cover cho một số thị trường; một số khác yêu cầu bạn tự chứng minh đã có phép. Đọc kỹ điều khoản của nhà phân phối, đừng tích ô xác nhận có quyền khi chưa có.
Một quy tắc dễ nhớ
Càng thương mại, càng phát hành rộng, càng cần giấy tờ rõ ràng. Một bản cover đăng tài khoản cá nhân và một bản cover bán trên các nền tảng nghe nhạc là hai mức rủi ro rất khác nhau.
Đặt lời Việt cho bài nước ngoài
Ở Việt Nam có truyền thống lâu đời "lời Việt" cho nhạc ngoại: tình ca Pháp, nhạc Nga, nhạc Hoa, nhạc Nhật, nhạc Hàn. Theo luật hiện hành, viết lời mới cho bài của người khác là tạo ra tác phẩm phái sinh. Khoản 2 Điều 14 Luật Sở hữu trí tuệ quy định tác phẩm phái sinh chỉ được bảo hộ nếu không gây phương hại đến quyền tác giả đối với tác phẩm gốc.
Hệ quả:
- Phải có phép của chủ sở hữu bài gốc (thường là nhà xuất bản âm nhạc nước ngoài, hoặc thông qua tổ chức đại diện ở Việt Nam) trước khi phát hành, biểu diễn công khai bản lời Việt.
- Bài nước ngoài được bảo hộ tại Việt Nam: Việt Nam là thành viên Công ước Berne từ năm 2004, nên tác phẩm của tác giả các nước thành viên được bảo hộ như tác phẩm trong nước.
- Người viết lời Việt có quyền với phần lời của mình, nhưng chỉ khai thác được khi bài gốc cho phép. Không có phép thì lời Việt hay đến mấy cũng có thể bị ngăn phát hành.
- Ghi đúng tên: thông lệ là "Nhạc: [tác giả gốc]; Lời Việt: [người viết]". Ghi "Nhạc ngoại" chung chung là không đủ.
Những bài lời Việt ra đời trước khi Việt Nam tham gia Công ước Berne, nay biểu diễn, thu âm lại, vẫn phải xét theo luật hiện hành; không thể mặc định là "tự do" vì bài đã quen thuộc nhiều chục năm.
Đổi lời, nhại lời, chế lời bài Việt
Nhại lời (parody) bài hát Việt để đăng mạng xã hội là thú chơi phổ biến. Về luật, đây cũng là làm tác phẩm phái sinh và có thể chạm quyền bảo vệ sự toàn vẹn tác phẩm của tác giả nếu nội dung xuyên tạc, gây phương hại danh dự, uy tín. Luật Việt Nam không có một ngoại lệ "nhại lời" rộng như cách hiểu "fair use" ở Mỹ. Muốn dùng lâu dài, kiếm tiền từ bản nhại lời, hãy xin phép.
Lời khuyên thực tế cho người hát và làm nhạc
- Xác định bài còn hay hết bảo hộ: tra năm mất của tác giả nhạc và lời.
- Xác định ai đang nắm quyền: tác giả, người thừa kế, nhà xuất bản, hay tổ chức quản lý tập thể.
- Xin phép bằng văn bản, ghi rõ phạm vi: biểu diễn ở đâu, phát hành trên nền tảng nào, có bán không, trong bao lâu.
- Tự đệm, tự phối để tránh lớp quyền của bản thu gốc.
- Giữ hồ sơ: thư cho phép, hoá đơn, hợp đồng cấp phép.
- Ghi tên tác giả đầy đủ ở mọi nơi bản cover xuất hiện.
Với người mới bắt đầu, cách an toàn để luyện hát và đăng chia sẻ là chọn dân ca, bài đã hết thời hạn bảo hộ, hoặc chính bài của mình. Bài của bạn bè thì xin phép, chỉ mất một tin nhắn.
Câu hỏi thường gặp
Hát cover đăng lên mạng có vi phạm bản quyền không?
Có thể có. Đăng bản cover là sao chép và truyền đạt tác phẩm đến công chúng, về nguyên tắc cần sự cho phép của chủ sở hữu bài. Một số nền tảng có thoả thuận cấp phép và hệ thống nhận diện, nhưng điều đó không đảm bảo mọi bản cover đều hợp pháp.
Ghi tên tác giả có đủ để hát cover hợp pháp không?
Không. Ghi tên tác giả là nghĩa vụ khi sử dụng tác phẩm, nhưng không thay cho việc xin phép và trả tiền khi pháp luật yêu cầu. "Không thu tiền" cũng không tự động là ngoại lệ.
Đặt lời Việt cho bài hát nước ngoài có cần xin phép không?
Cần. Lời Việt là tác phẩm phái sinh, chỉ được bảo hộ khi không gây phương hại đến quyền tác giả của bài gốc. Bài nước ngoài được bảo hộ ở Việt Nam theo Công ước Berne, nên phải có sự đồng ý của chủ sở hữu bài gốc khi phát hành hay biểu diễn công khai.
Hát cover ở quán cà phê thì ai phải xin phép?
Thường chủ quán hoặc đơn vị tổ chức ký hợp đồng cấp phép với tổ chức quản lý quyền tác giả hoặc xin phép trực tiếp chủ sở hữu. Nếu bạn tự tổ chức buổi diễn, bạn là người phải lo phần này.
Hát dân ca có phải xin phép không?
Dân ca không có tác giả cá nhân nên không phải xin phép tác giả, nhưng phải dẫn xuất xứ và giữ gìn giá trị đích thực. Nếu dùng bản phối hay bản thu dân ca của người khác thì phải xin phép người nắm quyền với bản đó.