Soạn NhạcWiki
Tìm
Bản quyền & nghề sáng tác

Dân ca và nhạc đã hết thời hạn bảo hộ: dùng tự do đến đâu

Dân ca và nhạc của tác giả mất quá 50 năm dùng không cần xin phép, nhưng phải ghi đúng nguồn, không xuyên tạc. Bản phối, bản thu, lời dịch mới vẫn có thể được bảo hộ.

Dân ca và nhạc đã hết thời hạn bảo hộ: dùng tự do đến đâu

Dân ca và những bài nhạc đã hết thời hạn bảo hộ có thể dùng mà không cần xin phép hay trả tiền: hát, thu âm, phối lại, in bản nhạc, làm chất liệu sáng tác. Nhưng "tự do" có giới hạn: vẫn phải ghi đúng tên tác giả hoặc xuất xứ, không được xuyên tạc tác phẩm, và các bản phối, bản thu, bản in mới của người khác dựa trên tác phẩm ấy có thể vẫn đang được bảo hộ. Ở Việt Nam, tác phẩm của tác giả đã mất quá 50 năm (tính đến hết năm thứ 50 sau năm mất) thì thuộc về công chúng.

Thế nào là "hết thời hạn bảo hộ"

Theo Điều 27 Luật Sở hữu trí tuệ, quyền tài sản đối với tác phẩm âm nhạc được bảo hộ suốt cuộc đời tác giả và 50 năm tiếp theo năm tác giả mất; đồng tác giả thì tính theo người mất sau cùng. Thời hạn chấm dứt lúc 24 giờ ngày 31 tháng 12 của năm cuối.

Cách tính nhanh, áp dụng tại thời điểm năm 2026: tác giả mất từ năm 1975 trở về trước thì quyền tài sản đã hết hạn vào cuối năm 2025 hoặc trước đó. Tác giả mất năm 1976 thì tác phẩm còn được bảo hộ đến hết năm 2026. Mỗi năm mới, thêm một lớp tác phẩm bước vào tài sản chung.

Điều 43 Luật Sở hữu trí tuệ quy định tác phẩm đã kết thúc thời hạn bảo hộ thuộc về công chúng; mọi tổ chức, cá nhân đều có quyền sử dụng, nhưng phải tôn trọng các quyền nhân thân của tác giả.

Những quyền không bao giờ hết hạn

Quyền đặt tên tác phẩm, đứng tên trên tác phẩm và bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm được bảo hộ vô thời hạn. Nghĩa là dù bài của Beethoven đã thuộc công chúng hơn một thế kỷ, bạn không được ghi tên mình là tác giả, và không được cắt xén, sửa đổi theo cách xuyên tạc rồi vẫn gán cho Beethoven.

Nhạc cổ điển: kho chất liệu khổng lồ

Phần lớn nhạc cổ điển châu Âu từ thế kỷ 17 đến đầu thế kỷ 20 đã thuộc công chúng ở Việt Nam. Vài mốc để hình dung:

Nhà soạn nhạcNăm mấtTình trạng ở Việt Nam
Johann Sebastian Bach1750Thuộc công chúng
Wolfgang Amadeus Mozart1791Thuộc công chúng
Ludwig van Beethoven1827Thuộc công chúng
Frédéric Chopin1849Thuộc công chúng
Pyotr Ilyich Tchaikovsky1893Thuộc công chúng
Claude Debussy1918Thuộc công chúng
Sergei Rachmaninoff1943Thuộc công chúng theo cách tính 50 năm của Việt Nam; một số nước khác tính khác

Chú ý dòng cuối: thời hạn bảo hộ mỗi nước một khác. Nhiều nước châu Âu tính 70 năm sau khi tác giả mất; Mỹ có cách tính riêng theo năm công bố với những tác phẩm cũ. Vì thế một tác phẩm của Rachmaninoff đã tự do ở Việt Nam có thể vẫn còn được bảo hộ ở nước khác. Nếu bạn phát hành bản thu lên nền tảng phát toàn cầu, nên kiểm tra thêm, nhất là với tác giả mất trong khoảng 1940–1975.

Dân ca: không có tác giả cá nhân, nhưng vẫn có quy tắc

Dân ca là sáng tác tập thể, lưu truyền qua nhiều thế hệ, không xác định được một tác giả. Luật Sở hữu trí tuệ xếp loại này vào "tác phẩm văn học, nghệ thuật dân gian" (Điều 23). Khi sử dụng, tổ chức, cá nhân phải dẫn chiếu xuất xứ của loại hình (ví dụ "Dân ca quan họ Bắc Ninh", "Dân ca Nam Bộ") và bảo đảm giữ gìn giá trị đích thực của tác phẩm.

Trong thực tế, người làm nhạc dùng dân ca rất tự do: hát, đệm, phối mới, dạy học, trích một câu làm chất liệu cho bài mới. Chỉ cần ghi đúng nguồn, và không bóp méo đến mức làm sai lệch bản sắc khi giới thiệu nó như dân ca nguyên gốc.

Cẩn thận với những bài "tưởng là dân ca"

Không ít bài hát quen thuộc đến mức nhiều người tưởng là dân ca, nhưng thật ra có tác giả, hoặc là "dân ca, lời mới" của một người cụ thể. Phần lời mới, phần phát triển thêm của người đó được bảo hộ. Một số bài thiếu nhi, bài sinh hoạt tập thể cũng có tác giả rõ ràng. Trước khi dùng cho mục đích thương mại, hãy tra cứu trong sách bài hát có ghi nguồn, trong danh mục tác phẩm của tổ chức quản lý quyền tác giả, hoặc hỏi người am hiểu.

Lớp quyền mới phủ lên tác phẩm cũ

Đây là chỗ người dùng hay vấp nhất. Tác phẩm gốc đã tự do, nhưng những thứ người sau làm ra dựa trên nó lại có thể đang được bảo hộ:

  • Bản thu âm: một dàn nhạc thu Giao hưởng số 5 của Beethoven năm 2015 thì bản thu đó được bảo hộ quyền liên quan (của nhà sản xuất bản ghi, người biểu diễn) 50 năm tính từ năm sau năm công bố. Bạn tự do chơi Beethoven, nhưng không tự do dùng bản thu của dàn nhạc ấy.
  • Bản phối, chuyển soạn: một nhạc sĩ còn sống phối dân ca "Lý cây đa" cho hợp xướng bốn bè. Bản phối là tác phẩm phái sinh có bảo hộ. Bạn hát giai điệu dân ca thì tự do; chép nguyên bản phối bốn bè của họ thì phải xin phép.
  • Bản dịch lời: lời Việt của một bài cổ điển, của một khúc dân ca nước ngoài, nếu người dịch còn trong thời hạn bảo hộ, thì lời Việt ấy có quyền tác giả.
  • Bản in, bản biên tập: bản nhạc in hiện đại thường có phần biên tập (ngón tay, sắc thái, chú thích) do người biên tập thêm vào. Ở một số nước, bản biên tập có thể được bảo hộ riêng. Bản in cũ, bản thảo gốc thì an toàn hơn.

Quy tắc dễ nhớ: đi về nguồn. Dùng bản nhạc gốc đã hết bảo hộ, tự chơi, tự phối, tự thu thì gần như không vướng gì.

Tìm bản nhạc đã hết bảo hộ ở đâu

  • IMSLP (Thư viện Bản nhạc Quốc tế Petrucci): thư viện trực tuyến lớn với hàng trăm nghìn bản nhạc thuộc công chúng, chủ yếu là bản scan từ các ấn bản cũ. Trang có ghi chú tình trạng bản quyền theo một số nước; hãy đọc kỹ mục này.
  • Thư viện quốc gia, thư viện nhạc viện: các bộ sưu tập dân ca có ghi chép, bản nhạc cổ.
  • Tuyển tập dân ca có ghi xuất xứ do các viện nghiên cứu, nhà xuất bản uy tín ấn hành, trong đó ghi rõ ai sưu tầm, ký âm. Phần ký âm, chú giải của người sưu tầm có thể được bảo hộ như một tác phẩm, nhưng giai điệu dân ca thì không.

Dùng thế nào cho đẹp

  1. Ghi nguồn rõ ràng: "Nhạc: W. A. Mozart"; "Dân ca Quan họ Bắc Ninh, phối: [tên bạn]"; "Giai điệu dân ca Pháp, lời Việt: [tên bạn]".
  2. Không mạo danh: đừng đăng ký quyền tác giả cho giai điệu dân ca như thể của mình. Bạn có thể đăng ký phần sáng tạo riêng: bản phối, lời mới.
  3. Giữ tinh thần tác phẩm khi giới thiệu là dân ca nguyên gốc; khi phá cách mạnh, nói rõ đó là bản biến tấu, phối mới.
  4. Tôn trọng bối cảnh văn hoá: một số làn điệu gắn với nghi lễ, tín ngưỡng của cộng đồng. Dùng chúng trong nội dung giải trí cần tế nhị.
  5. Kiểm tra phạm vi phát hành: phát hành toàn cầu thì xét cả thời hạn bảo hộ ở nước khác.

Bài tập sáng tác với chất liệu tự do

Người học sáng tác có thể khai thác kho chất liệu này một cách an toàn và bổ ích:

  • Lấy một câu dân ca, viết bè đệm hợp âm mới theo ba phong cách khác nhau.
  • Lấy chủ đề một bản Bach hoặc Mozart, viết biến tấu: đổi tiết tấu, đổi giọng thứ, thêm nốt thêu.
  • Đặt lời Việt cho một giai điệu dân ca nước ngoài đã thuộc công chúng, chú ý thanh điệu tiếng Việt khớp với đường giai điệu.
  • Phối một bài dân ca ba miền cho nhạc cụ bạn đang học: guitar, piano, sáo, đàn tranh.

Mỗi bản như vậy là một tác phẩm phái sinh của bạn, được bảo hộ ở phần sáng tạo bạn thêm vào.

Câu hỏi thường gặp

Bài hát hết bản quyền sau bao nhiêu năm?

Ở Việt Nam, quyền tài sản đối với tác phẩm âm nhạc hết hạn sau 50 năm tiếp theo năm tác giả mất, tính đến hết ngày 31/12. Bài có đồng tác giả tính theo người mất sau cùng. Sau đó tác phẩm thuộc về công chúng.

Dân ca có bản quyền không?

Dân ca không có tác giả cá nhân nên không ai nắm quyền tài sản với giai điệu dân ca. Luật yêu cầu người sử dụng dẫn xuất xứ và giữ gìn giá trị đích thực. Bản phối, bản thu, lời mới của người khác dựa trên dân ca thì có thể được bảo hộ.

Dùng nhạc Beethoven, Mozart có phải xin phép không?

Không cần xin phép với tác phẩm gốc vì đã thuộc công chúng. Nhưng bản thu của một dàn nhạc, bản phối hay bản biên tập hiện đại có thể vẫn được bảo hộ, nên tốt nhất là tự chơi hoặc dùng bản nhạc gốc đã hết bảo hộ.

Tác phẩm thuộc về công chúng có được sửa tuỳ ý không?

Được dùng tự do, nhưng vẫn phải ghi đúng tên tác giả và không được xuyên tạc, sửa đổi gây phương hại đến danh dự tác giả. Các quyền đứng tên và bảo vệ toàn vẹn tác phẩm được bảo hộ vô thời hạn.

Bài đã hết bảo hộ ở Việt Nam có tự do ở nước khác không?

Chưa chắc. Nhiều nước tính thời hạn 70 năm sau khi tác giả mất hoặc có cách tính riêng. Khi phát hành toàn cầu trên mạng, nên kiểm tra thêm thời hạn ở các thị trường chính, nhất là với tác giả mất sau năm 1940.

Mở app Soạn Nhạc

Chạm ô nốt là thành giai điệu, có đệm như bài thật

Mở app Soạn Nhạc

Bài viết liên quan

Mở app Soạn Nhạc

Chạm ô nốt là thành giai điệu, có đệm như bài thật

Mở app Soạn Nhạc Xem app khác

Tải ứng dụng App Giải Trí

Hàng trăm ứng dụng giải trí trong một app — miễn phí trên iPhone, iPad.

Download on the App Store