Chuyển giọng là đổi nốt chủ của bài sang một nốt khác giữa chừng, ví dụ từ Đô trưởng lên Rê trưởng. Kiểu phổ biến nhất trong nhạc pop là nâng nửa cung hoặc một cung ở điệp khúc cuối để tạo cao trào; ngoài ra còn chuyển qua hợp âm chung (hợp âm thuộc cả hai giọng), chuyển bằng hợp âm át của giọng mới, và chuyển sang giọng song song, giọng cùng tên. Làm khéo thì người nghe chỉ thấy bài "sáng lên"; làm vụng thì nghe như bị giật.
Chuyển giọng và dịch giọng khác nhau
Hai khái niệm hay bị lẫn:
- Dịch giọng (transpose): chuyển cả bài từ đầu tới cuối sang giọng khác cho vừa giọng ca, ví dụ ca sĩ nữ hát bài nam. Bài không đổi gì về cấu trúc.
- Chuyển giọng (modulation): trong cùng một bài, đoạn này ở giọng này, đoạn sau ở giọng khác. Đây là một thủ pháp sáng tác.
Bài này nói về chuyển giọng.
Nâng tông ở điệp khúc cuối
Bài hát chạy hết phiên khúc, điệp khúc hai lần, đến lần cuối cả ban nhạc bỗng lên cao nửa cung hoặc một cung và hát lại điệp khúc. Kỹ thuật này phổ biến trong nhạc pop từ giữa thế kỷ 20, đến mức người Mỹ đặt cho nó biệt danh vui là "truck driver's gear change" (cú sang số của tài xế xe tải). Ví dụ được nhắc nhiều là bản thu "I Will Always Love You" của Whitney Houston (1992), lên giọng trước điệp khúc cuối.
Vì sao hiệu quả
- Cùng giai điệu nhưng cao hơn: ca sĩ phải dùng nhiều sức hơn, giọng sáng hơn, cảm xúc dâng.
- Tai đã nghe điệp khúc hai lần nên bắt đầu quen; đổi giọng đánh thức sự chú ý.
Hai cách làm
- Chuyển thẳng: hết điệp khúc ở C, điệp khúc mới bắt đầu ngay ở Db (lên nửa cung) hoặc D (lên một cung). Không chuẩn bị gì. Nghe đột ngột, nhiều kịch tính, đôi khi bị chê là "rẻ" nếu lạm dụng.
- Chuẩn bị bằng át của giọng mới: ô nhịp cuối trước khi chuyển, chơi hợp âm át của giọng sắp tới. Từ C lên D, chèn A hoặc A7 (bậc V của D). Từ C lên Db, chèn Ab7. Tai được báo trước, chuyển mượt hơn.
Lưu ý cho người hát
Trước khi viết đoạn nâng tông, kiểm tra nốt cao nhất của điệp khúc sau khi nâng có nằm trong âm vực người hát không. Bài vừa giọng ở C có thể vượt sức ở D. Nhiều người viết chọn giọng gốc thấp hơn một chút để chừa chỗ cho đoạn nâng tông.
Chuyển qua hợp âm chung
Đây là cách mượt nhất, được dạy kỹ trong nhạc lý cổ điển. Tìm một hợp âm thuộc cả giọng cũ lẫn giọng mới, dùng nó làm "bản lề".
Ví dụ chuyển từ Đô trưởng sang Son trưởng:
| Hợp âm | Trong giọng Đô | Trong giọng Son |
|---|---|---|
| C | I | IV |
| Em | iii | vi |
| G | V | I |
| Am | vi | ii |
Chuỗi C – F – Am – D7 – G: hai hợp âm đầu chắc chắn ở giọng Đô; Am là bản lề (vi của Đô, ii của Son); D7 là át của Son (có Fa thăng, nốt ngoài giọng Đô) xác nhận giọng mới; G là nhà mới. Tai đi theo mà không thấy bị đẩy.
Các giọng có nhiều hợp âm chung là các giọng "họ hàng gần": cách nhau một dấu thăng hoặc giáng trên vòng quãng năm (Đô – Son, Đô – Fa), và giọng thứ song song (Đô trưởng – La thứ). Chuyển giữa chúng dễ, nghe tự nhiên.
Chuyển sang giọng song song và giọng cùng tên
Giọng thứ song song
Đô trưởng và La thứ dùng chung bảy nốt. Muốn chuyển sang La thứ, chèn E hoặc E7 (át của La thứ, có Son thăng) rồi về Am. Cách này hay gặp khi bài chuyển từ phiên khúc sáng sang đoạn cầu nối trầm, hoặc ngược lại.
Giọng cùng tên
Đô trưởng sang Đô thứ: giữ nguyên nốt chủ, đổi trưởng thành thứ. Nghe như ánh sáng tắt đột ngột. Cách nhẹ hơn là chỉ mượn một vài hợp âm của giọng thứ (Fm, Ab, Bb) trong giọng trưởng mà không chuyển hẳn. Kỹ thuật mượn hợp âm này rất phổ biến trong ballad.
Chuyển giọng xa
Đi từ Đô trưởng sang Mi trưởng, hay Ab trưởng, là chuyển xa: ít hợp âm chung. Cách hay dùng:
- Nốt chung: giữ một nốt ngân, đổi hợp âm bên dưới. Ví dụ ngân Son trên C, rồi đổi bên dưới thành Eb (có Son), rồi đi sang giọng Mi giáng.
- Chuyển theo quãng ba: C sang E hoặc C sang Ab. Âm hưởng điện ảnh, giàu kịch tính, được nhạc phim dùng nhiều.
- Dừng hẳn rồi bắt đầu lại: một khoảng lặng, sau đó vào giọng mới. Đơn giản và thật sự hiệu quả giữa hai phần khác tính chất.
Chuyển giọng ở đâu trong bài
Ngoài điệp khúc cuối, ba chỗ hay có chuyển giọng: đầu đoạn cầu nối (bridge), để đoạn này nghe như một góc nhìn khác; giữa phiên khúc một và phiên khúc hai, khi người viết muốn câu chuyện sang chương mới; và đoạn nhạc dạo giữa bài, nơi không có lời nên đổi giọng không làm khó ca sĩ. Sau cầu nối, bài thường quay về giọng gốc để điệp khúc vẫn quen tai. Một bài chuyển giọng quá nhiều lần dễ làm người nghe mất cảm giác "nhà" ở đâu; với bài hát phổ thông, một hoặc hai lần là đủ.
Với nhạc dân ca và nhạc cổ truyền Việt, khái niệm gần tương đương là chuyển hơi hoặc chuyển hệ năm âm giữa bài, dựa trên thang ngũ cung chứ không dựa vào hợp âm át. Đó là một ngôn ngữ khác, nên khi phối dân ca, đừng áp nguyên cách chuyển giọng kiểu pop.
Bảng tóm tắt
| Cách | Ví dụ (từ giọng Đô) | Cảm giác | Hay dùng ở |
|---|---|---|---|
| Nâng thẳng nửa cung / một cung | C → Db, C → D | đột ngột, cao trào | điệp khúc cuối |
| Chuẩn bị bằng át giọng mới | … A7 → D | dâng lên có báo trước | điệp khúc cuối |
| Hợp âm chung | Am → D7 → G | mượt, gần như không nhận ra | giữa bài, cầu nối |
| Sang giọng thứ song song | E7 → Am | trầm xuống | cầu nối, phiên khúc hai |
| Sang giọng cùng tên | C → Cm | tắt sáng, đổi tâm trạng | đoạn kịch tính |
| Chuyển xa qua nốt chung | C → Eb | bất ngờ, điện ảnh | nhạc phim, đoạn cao trào |
Bài tập
- Lấy một điệp khúc tự viết ở C. Đàn hai lần ở C, lần ba nâng lên D thẳng. Rồi làm lại với A7 chuẩn bị. So sánh.
- Viết một chuỗi tám hợp âm đi từ C sang G qua hợp âm chung Am hoặc Em.
- Đàn vòng C – G – Am – F, ở lần lặp cuối thay F bằng Fm. Đây là mượn hợp âm, bước đầu tiên để cảm được giọng cùng tên.
Muốn đọc sâu hơn, phần "Chuyển giọng" trong giáo trình Lý thuyết âm nhạc và Hoà âm của các nhạc viện, cùng chương về modulation trong Open Music Theory, có rất nhiều ví dụ từ các tác phẩm cổ điển đã hết thời hạn bảo hộ để đàn thử.
Câu hỏi thường gặp
Chuyển giọng là gì?
Chuyển giọng là đổi nốt chủ của bài sang nốt khác ngay trong bài, ví dụ đoạn đầu ở Đô trưởng, đoạn sau ở Rê trưởng. Đây là thủ pháp sáng tác để tạo cao trào hoặc đổi tâm trạng. Nó khác dịch giọng, tức chuyển cả bài sang giọng khác cho vừa giọng ca.
Vì sao nhiều bài hát lên tông ở điệp khúc cuối?
Nâng giọng nửa cung hoặc một cung làm ca sĩ hát cao hơn, giọng sáng và mạnh hơn, tạo cảm giác cao trào. Nó cũng đánh thức sự chú ý sau khi người nghe đã quen điệp khúc. Kỹ thuật này phổ biến trong nhạc pop từ giữa thế kỷ 20.
Làm sao chuyển giọng cho mượt?
Dùng một hợp âm thuộc cả hai giọng làm bản lề, rồi chơi hợp âm át của giọng mới trước khi về hợp âm chủ mới. Ví dụ từ Đô sang Son: Am – D7 – G. Chuyển giữa các giọng họ hàng gần trên vòng quãng năm dễ mượt nhất.
Chuyển giọng có cần đổi hoá biểu không?
Nếu giọng mới kéo dài cả đoạn, bản nhạc thường đổi hoá biểu cho dễ đọc. Nếu chỉ chuyển ngắn vài ô nhịp, người ta giữ hoá biểu cũ và ghi dấu hoá bất thường. Bản đệm hát chỉ ghi tên hợp âm thì không cần.
Nâng tông điệp khúc cuối có làm ca sĩ hát quá sức không?
Có thể, nếu nốt cao nhất sau khi nâng vượt âm vực người hát. Trước khi viết đoạn nâng tông, nên kiểm tra nốt cao nhất và có thể chọn giọng gốc thấp hơn để chừa chỗ. Thử hát với người sẽ trình bày trước khi chốt.