Để chọn hợp âm đệm cho một giai điệu có sẵn, hãy làm theo thứ tự: xác định giọng của bài, quyết định bao lâu đổi hợp âm một lần, nhìn những nốt ở phách mạnh và nốt ngân dài, chọn hợp âm chứa các nốt đó (thử I, IV, V trước), rồi kiểm lại chỗ kết câu. Phần lớn bài hát đơn giản đệm được bằng ba hợp âm chính của giọng; các hợp âm thứ và hợp âm bảy thêm vào sau để làm màu. Bài này đi từng bước với giai điệu dân gian quen thuộc đã hết thời hạn bảo hộ.
Bước 1: xác định giọng
Ba manh mối:
- Hoá biểu: số dấu thăng, giáng đầu khuông. Không dấu: Đô trưởng hoặc La thứ. Một dấu thăng: Son trưởng hoặc Mi thứ. Một dấu giáng: Fa trưởng hoặc Rê thứ.
- Nốt kết: nốt cuối bài thường là nốt chủ. Không dấu mà kết ở Đô thì gần chắc là Đô trưởng; kết ở La thì La thứ.
- Nốt hoá bất thường: giọng La thứ hay có Son thăng (âm dẫn). Thấy Son thăng nhiều trong bài không dấu, nghiêng về La thứ.
Nếu chỉ có bản thu, hát nốt cuối bài, tìm nốt đó trên đàn, rồi thử đàn hợp âm trưởng và thứ trên nốt ấy, cái nào khớp với cảm giác kết thì đó là giọng.
Khi đã biết giọng, viết ra bảy hợp âm của nó. Giọng Đô trưởng: C – Dm – Em – F – G – Am – Bdim. Đây là "kho" để chọn.
Bước 2: chọn nhịp đổi hợp âm
Nhịp đổi hợp âm (tiếng Anh gọi harmonic rhythm) là bao lâu thì đổi một lần. Với bài hát đơn giản, bắt đầu với mỗi ô nhịp một hợp âm. Nếu thấy chỗ nào nốt nhạc đổi hẳn sang vùng khác giữa ô nhịp, chia ô đó thành hai hợp âm. Ngược lại nếu hai ô liền dùng cùng hợp âm cũng không sao.
Đổi quá dày (mỗi phách một hợp âm) làm phần đệm rối và giành sự chú ý của giai điệu. Đổi quá thưa thì nhạc nghe đứng. Nhạc thiếu nhi, dân ca thường đổi một đến hai ô nhịp một lần; ballad thường một ô một lần; jazz có thể dày hơn.
Bước 3: nhìn nốt ở phách mạnh và nốt ngân dài
Trong mỗi đoạn sẽ đặt một hợp âm, hãy khoanh tròn:
- Nốt rơi vào phách đầu ô nhịp (phách mạnh).
- Nốt ngân dài nhất.
Những nốt này tai nghe rõ nhất, nên chúng nên thuộc hợp âm. Các nốt ngắn ở phách nhẹ, đặc biệt nốt đi bậc liền giữa hai nốt hợp âm, có thể không thuộc hợp âm mà vẫn ổn: chúng là nốt lướt, nốt thêu.
Bước 4: chọn hợp âm chứa những nốt đó
Với giọng Đô trưởng, tra nhanh nốt nào nằm trong I, IV, V:
| Nốt ở phách mạnh | Có trong C? | Có trong F? | Có trong G? | Lựa chọn khác |
|---|---|---|---|---|
| Đô | có | có | – | Am |
| Rê | – | – | có | Dm, G7 |
| Mi | có | – | – | Am, Em |
| Fa | – | có | (G7) | Dm |
| Son | có | – | có | Em |
| La | – | có | – | Am, Dm |
| Si | – | – | có | Em |
Khi một nốt nằm trong hai hợp âm (Đô có trong C và F, Son có trong C và G), chọn hợp âm hợp với các nốt còn lại trong ô nhịp, và hợp với hướng đi: sắp tới cuối câu thì nghiêng về G để chuẩn bị kết.
Ví dụ: "Ah! vous dirai-je, maman"
Giai điệu dân gian Pháp thế kỷ 18 này rất quen ở Việt Nam qua bản tiếng Anh "Twinkle Twinkle Little Star" và các bản lời Việt cho thiếu nhi; Mozart cũng viết mười hai biến tấu cho piano trên giai điệu này. Ở giọng Đô, nửa đầu bài là:
| Ô nhịp | Giai điệu | Nốt ở phách mạnh / nốt dài | Hợp âm chọn |
|---|---|---|---|
| 1 | Đô Đô Son Son | Đô, Son | C |
| 2 | La La Son – | La, Son (dài) | F (nửa đầu) – C (nửa sau) |
| 3 | Fa Fa Mi Mi | Fa, Mi | F – C |
| 4 | Rê Rê Đô – | Rê, Đô (dài) | G – C |
Ô 2: La không có trong C, có trong F; Son dài ở nửa sau thuộc C. Vì vậy đổi F – C giữa ô. Ô 4: Rê thuộc G, Đô cuối câu thuộc C, tạo ngay kết trọn G – C. Toàn câu chỉ dùng ba hợp âm.
Đoạn giữa (Son Son Fa Fa | Mi Mi Rê – ) đệm C – F | C – G, dừng ở G: kết nửa, chờ đoạn cuối quay lại câu đầu.
Cùng giai điệu, một bản đệm khác
Không có bản đệm "đúng duy nhất". Với cùng câu đầu, có thể đệm: C | F – C | Dm – Am | G – C. Ô 3 dùng Dm (chứa Fa) rồi Am (chứa Mi) thay cho F – C: bè trầm đi Rê – La, câu nhạc trầm hơn, hợp nếu muốn bài ru nhẹ. Hoặc thêm hợp âm đảo cho bè trầm đi liền: C | F – C/E | Dm – C | G7 – C. Mỗi bản cho một tâm trạng. Hãy thử ít nhất hai bản cho bất kỳ giai điệu nào, ghi âm cả hai rồi mới chọn.
Khi làm với trẻ nhỏ, bản đệm càng ít hợp âm càng dễ cho bé hát theo; đổi hợp âm nhiều làm bé khó bám cao độ.
Bước 5: kiểm kết và làm màu
Đàn lại cả bài với hợp âm vừa chọn. Kiểm:
- Cuối bài có V – I không? Nếu kết bằng G – C, bài sẽ nghe trọn.
- Có chỗ nào nghe chỏi? Thường là nốt dài không thuộc hợp âm. Đổi hợp âm ở đó.
- Có chỗ nào nhạt? Thay vài chỗ C bằng Am (cùng nốt Đô, Mi), F bằng Dm, G bằng G7. Ví dụ ô 3 có thể là Dm – C thay cho F – C.
- Bè trầm có đi mượt không? Thử đảo: G/B trước C, C/E trước F.
Khi giai điệu có nốt ngoài giọng
Gặp nốt thăng, giáng không thuộc giọng, đó thường là dấu hiệu cần hợp âm mượn hoặc át phụ:
- Fa thăng trong giọng Đô thường dẫn lên Son: thử D hoặc D7 (át của G) trước G.
- Son thăng dẫn lên La: thử E hoặc E7 trước Am.
- Si giáng: thử C7 trước F, hoặc Bb (mượn từ giọng Đô thứ).
- Đô thăng dẫn lên Rê: thử A hoặc A7 trước Dm.
Nguyên tắc: nốt thăng thường là âm dẫn của hợp âm đứng sau nó. Tìm hợp âm trưởng có nốt đó làm quãng ba, bạn có hợp âm át phụ phù hợp.
Lỗi thường gặp
- Nhìn mọi nốt: cố tìm hợp âm chứa mọi nốt trong ô nhịp, dẫn tới đổi hợp âm liên tục. Chỉ cần nốt mạnh và nốt dài.
- Quên chức năng: cuối câu dùng F – C thay vì G – C rồi thắc mắc vì sao bài không "kết". Không sai, nhưng là kết plagal, nhẹ hơn.
- Dùng hợp âm ba cho giai điệu ngũ cung mà không nghĩ tới màu. Với dân ca Việt, tham khảo bài đệm hợp âm cho giai điệu ngũ cung trong danh mục Ngũ cung và ký âm cổ truyền.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao tìm hợp âm cho một bài hát?
Xác định giọng của bài, liệt kê hợp âm của giọng đó, rồi với mỗi ô nhịp chọn hợp âm chứa nốt ở phách mạnh và nốt ngân dài. Thử ba hợp âm I, IV, V trước, sau đó thêm hợp âm thứ để làm màu. Cuối câu kiểm tra có V – I không.
Mỗi ô nhịp nên dùng mấy hợp âm?
Với bài đơn giản, bắt đầu bằng một hợp âm mỗi ô nhịp, chỗ nào giai điệu đổi hẳn vùng nốt giữa ô thì chia hai. Dân ca và bài thiếu nhi có thể một hợp âm cho hai ô. Đổi quá dày làm phần đệm rối.
Nốt không thuộc hợp âm có sai không?
Không nhất thiết. Nốt ngắn ở phách nhẹ, đi bậc liền giữa hai nốt hợp âm là nốt lướt hoặc nốt thêu, nghe tự nhiên. Chỉ nốt ngân dài hoặc ở phách mạnh mà không thuộc hợp âm mới dễ nghe chỏi.
Làm sao biết bài hát ở giọng gì?
Nhìn hoá biểu đầu khuông và nốt kết của bài. Ví dụ không có dấu hoá mà kết ở Đô thường là Đô trưởng, kết ở La thường là La thứ. Nếu chỉ có bản thu, hát nốt cuối và thử hợp âm trưởng, thứ trên nốt đó.
Thấy nốt thăng lạ trong giai điệu thì đệm hợp âm gì?
Nốt thăng thường là âm dẫn của hợp âm đứng sau. Ví dụ Fa thăng trong giọng Đô thường đi lên Son, nên thử hợp âm D hoặc D7 trước G. Son thăng đi lên La thì thử E hoặc E7 trước Am.