Khi bí ý, đừng chờ cảm hứng tới mà hãy chọn một điểm xuất phát cụ thể và nhỏ: một vòng bốn hợp âm, một câu lời nói thật, một câu ngân nga thu vào điện thoại, hoặc một giới hạn tự đặt như "chỉ dùng năm nốt". Người viết nhạc lâu năm hiếm khi bắt đầu từ con số không; họ bắt đầu từ một mảnh nhỏ rồi để mảnh đó kéo phần còn lại ra. Bí ý thường không phải thiếu ý tưởng, mà là đòi hỏi ý tưởng đầu tiên phải hay ngay.
Vì sao trang giấy trắng đáng sợ
Khi chưa có gì, mọi lựa chọn đều mở: giọng nào, nhịp nào, buồn hay vui, viết về gì. Quá nhiều lựa chọn làm người ta đứng yên. Mẹo đầu tiên vì vậy là tự thu hẹp lựa chọn. Chỉ cần một ràng buộc, đầu óc có chỗ để bám. Mẹo thứ hai là tách việc nghĩ ra khỏi việc chấm điểm: lúc viết, cho phép mình viết dở; sửa là việc của buổi khác.
Bốn cửa vào một bài hát
| Bắt đầu từ | Hợp với ai | Ưu điểm | Cần để ý |
|---|---|---|---|
| Hợp âm | Người đàn guitar, piano | Có không khí ngay, dễ ngân nga theo | Giai điệu dễ bị dính vào nốt hợp âm, nghe đơn điệu |
| Lời | Người thích viết, thích thơ | Bài có nội dung rõ từ đầu | Giai điệu dễ thành đọc lời có nhạc |
| Câu ngân nga | Ai cũng làm được | Giai điệu tự nhiên, hát được | Phải thu âm ngay kẻo quên |
| Tiết tấu hoặc âm thanh | Người làm nhạc trên máy, người chơi bộ gõ | Có năng lượng, có cá tính | Dễ có "nền" mà thiếu giai điệu |
Cửa 1: bắt đầu từ hợp âm
- Chọn bốn hợp âm và lặp đi lặp lại. Vòng I – V – vi – IV (ở Đô trưởng: Đô – Son – La thứ – Fa) hay I – vi – IV – V là lựa chọn an toàn. Vòng hợp âm không có bản quyền, dùng thoải mái.
- Đệm thật chậm, đều, trong vài phút, không hát gì.
- Bắt đầu ngân "la la" hoặc "u u" theo, không cần lời. Đừng cố đẹp; cứ để miệng đi.
- Khi một đoạn ngân nga lặp lại lần thứ hai mà bạn vẫn thích, dừng lại và thu âm ngay.
Để tránh giai điệu chỉ đi theo nốt hợp âm, thử ép mình bắt đầu câu bằng một nốt không thuộc hợp âm, ví dụ hát Rê khi đàn đang ở hợp âm Đô. Hoặc đổi vòng sang một hợp âm hơi lạ, như thêm hợp âm Fa thứ trước khi về Đô.
Cửa 2: bắt đầu từ lời
Không cần một bài thơ hoàn chỉnh. Một câu là đủ, miễn câu đó thật. "Thật" nghĩa là cụ thể và có thể là câu bạn từng nói, từng nghe. Câu "em buồn vì xa anh" chung chung đến mức không gợi giai điệu nào. Câu tự đặt "Cái ghế nhựa xanh ngoài hiên vẫn chưa ai cất" gợi ngay một khung cảnh, một nhịp đọc, một cảm xúc.
Đọc to câu đó vài lần. Ghi lại chữ nào kéo dài, chữ nào lướt. Rồi tìm nốt cho từng chữ sao cho thuận thanh điệu: chữ dấu sắc, dấu ngã thường đặt cao hơn chữ trước; chữ dấu huyền, dấu nặng thường thấp hơn. Đó là khuynh hướng, không phải luật, nhưng ở bước bắt đầu nó cho bạn một hướng đi khi chưa biết đi đâu.
Cửa 3: bắt đầu từ câu ngân nga
Rất nhiều giai điệu ra đời khi người viết đang đi bộ, chạy xe, rửa bát, tắm. Lúc đó đầu óc không chấm điểm, và nhịp bước chân hay tiếng nước tạo sẵn một nền tiết tấu. Thói quen đơn giản nhưng hiệu quả nhất: thu âm ngay bằng điện thoại, kể cả khi câu ngân nga nghe dở. Mười đoạn thu âm dở có thể có một đoạn đáng giữ. Không thu thì sau mười phút gần như chắc chắn sẽ quên.
Đặt tên đoạn thu theo ngày và một chữ gợi nhớ. Mỗi tuần nghe lại một lượt, đánh dấu đoạn nào vẫn còn hứng. Đó là kho ý tưởng của riêng bạn.
Cửa 4: bắt đầu từ tiết tấu hoặc một âm thanh
Gõ một khuôn nhịp lên bàn, hoặc dựng một vòng trống đơn giản trên phần mềm, rồi hát những chữ vô nghĩa theo nhịp đó. Khi cụm âm tiết vô nghĩa đã có tiết tấu riêng, thay dần bằng chữ thật. Cách này hay cho những bài vui, nhanh. Một âm thanh lạ, như tiếng chuông gió, tiếng mưa trên mái tôn, cũng có thể là điểm xuất phát: bắt chước cao độ của nó làm nốt đầu tiên.
Sáu ràng buộc tự đặt để phá bí ý
- Chỉ dùng năm nốt của thang ngũ cung Đô – Rê – Mi – Son – La. Ít nốt hơn, ít lựa chọn sai hơn, và tự nhiên có màu Á Đông.
- Chỉ một hợp âm cho cả đoạn đầu. Giai điệu phải tự tạo chuyển động.
- Bắt đầu bằng nốt cao nhất rồi chỉ được đi xuống.
- Viết lại một khuôn dân ca: lấy cấu trúc câu và tiết tấu của một bài đồng dao, thay lời mới và giai điệu mới. Dân ca không có bản quyền cá nhân, khuôn của nó là của chung.
- Giới hạn thời gian: đặt đồng hồ mười lăm phút, phải ra một đoạn tám ô nhịp, dở cũng được.
- Viết cho một người cụ thể: một bài hát cho con, cho mẹ, cho người hàng xóm. Đối tượng rõ thì lời và không khí cũng rõ.
Thói quen của người viết đều tay
Nhiều người dạy sáng tác khuyên viết đều mỗi ngày một ít thay vì chờ "ngày có hứng". Pat Pattison, giảng viên viết lời lâu năm ở Berklee College of Music, phổ biến bài tập "object writing": mỗi ngày chọn một đồ vật, viết liền mười phút về nó bằng cả năm giác quan, không sửa. Bài tập này luyện con mắt nhìn cụ thể, thứ mà lời bài hát rất cần. Với giai điệu, bài tập tương ứng là mỗi ngày thu một đoạn ngân nga ba mươi giây, không nghe lại trong ngày.
Một vài thói quen khác:
- Có một cuốn sổ (hoặc ghi chú trên điện thoại) chỉ để ghi cụm lời, tựa bài, câu nghe được ngoài đường.
- Để dở cũng được. Một bài viết dở một nửa vẫn có giá trị: có khi điệp khúc của bài này thành phiên khúc của bài khác.
- Đừng sửa khi đang viết. Viết hết một lượt, dù thô, rồi mới quay lại.
- Đổi chỗ, đổi nhạc cụ: người hay viết trên guitar thử ngồi piano, hay viết ở bàn thử ra ban công. Đổi khung cảnh làm đổi thói quen ngón tay.
Khi đã có một mảnh, làm gì tiếp
- Xác định mảnh đó là gì: câu đầu phiên khúc, câu điệp khúc, hay hook?
- Nếu là điệp khúc, viết phiên khúc thấp hơn, nhiều chữ hơn, dẫn tới nó.
- Nếu là phiên khúc, hỏi: câu này đang "hỏi" điều gì? Điệp khúc sẽ trả lời.
- Dùng các kỹ thuật nhắc lại, mô tiến, biến tấu motif để kéo dài mảnh thành một đoạn.
- Đừng vội làm cầu nối hay đoạn dạo. Có phiên khúc và điệp khúc là đã có bộ khung.
Câu hỏi thường gặp
Bí ý sáng tác thì nên làm gì?
Chọn một điểm xuất phát nhỏ và cụ thể: một vòng bốn hợp âm, một câu lời thật, một câu ngân nga thu âm, hoặc một ràng buộc như chỉ dùng năm nốt. Cho phép mình viết dở trong lúc viết, để việc sửa sang buổi khác.
Nên viết giai điệu trước hay lời trước?
Không có thứ tự đúng duy nhất. Viết nhạc trước thường cho giai điệu tự nhiên, viết lời trước cho nội dung rõ. Với tiếng Việt, nếu viết nhạc trước thì phải để ý thanh điệu khi đặt lời sau.
Có cần biết nhạc lý mới sáng tác được không?
Không bắt buộc để bắt đầu, nhiều người viết bài đầu tiên chỉ bằng cách ngân nga và thu âm. Nhưng biết nhạc lý giúp sửa bài nhanh hơn và hiểu vì sao một câu nghe hay hay dở.
Làm sao để không quên giai điệu vừa nghĩ ra?
Thu âm ngay bằng điện thoại, kể cả khi đang đi đường hay câu nhạc còn thô. Đặt tên đoạn thu theo ngày và một chữ gợi nhớ, mỗi tuần nghe lại một lượt để chọn đoạn đáng phát triển.
Dùng vòng hợp âm của bài khác để sáng tác có sao không?
Vòng hợp âm phổ biến như I – V – vi – IV là chất liệu chung, không thuộc riêng ai. Điều cần tránh là chép giai điệu và lời của bài còn bản quyền. Viết giai điệu mới của chính mình trên vòng hợp âm quen thuộc là cách làm phổ biến.