Âm vực của giai điệu là khoảng cách từ nốt thấp nhất tới nốt cao nhất trong bài. Để người không chuyên hát được, giai điệu nên gói trong khoảng một quãng 8 đến một quãng 10, phần lớn các nốt nằm ở khúc giữa thoải mái của giọng, và nốt cao nhất chỉ chạm tới một hai lần ở cao trào. Viết cho ca sĩ chuyên nghiệp thì rộng hơn được, nhưng bài hát càng hẹp âm vực càng nhiều người hát theo.
Âm vực và âm khu thường trú: hai con số khác nhau
Người viết nhạc cần phân biệt:
- Âm vực (range): từ nốt thấp nhất tới nốt cao nhất mà bài hát dùng, hoặc mà một giọng hát chạm được.
- Âm khu thường trú (tessitura): khúc mà giai điệu ở lâu nhất, nơi phần lớn các nốt nằm.
Hai bài hát cùng âm vực một quãng 10 có thể khó dễ rất khác nhau. Bài A chỉ chạm nốt cao một lần rồi về giữa: dễ. Bài B quanh quẩn suốt ở ba nốt trên cùng: mệt, dù không có nốt nào "quá cao". Khi kiểm tra bài của mình, đừng chỉ nhìn nốt cao nhất, hãy xem giai điệu đứng lâu ở đâu.
Giọng hát người thường chạm tới đâu
Trong hợp xướng, người ta chia bốn loại giọng chính. Các khoảng dưới đây là tham khảo thường gặp trong giáo trình hợp xướng; mỗi người một khác, và người đã luyện giọng thường rộng hơn.
| Giọng | Khoảng tham khảo (theo tên nốt quốc tế) | Diễn giải dễ hiểu |
|---|---|---|
| Nữ cao (soprano) | khoảng C4 – A5 | Từ Đô giữa lên gần hai quãng 8 |
| Nữ trầm (alto) | khoảng G3 – E5 | Thấp hơn nữ cao khoảng một quãng 4 – 5 |
| Nam cao (tenor) | khoảng C3 – A4 | Thấp hơn nữ cao một quãng 8 |
| Nam trầm (bass) | khoảng E2 – E4 | Thấp nhất |
C4 là nốt Đô giữa trên piano. Lưu ý quan trọng: giọng nam và giọng nữ thường hát cùng một giai điệu cách nhau một quãng 8. Bài bạn viết ở cao độ vừa giọng mình, khi đưa người khác giới hát, họ sẽ tự hát quãng 8 trên hoặc dưới, và âm vực vẫn giữ nguyên.
Với người không luyện thanh, khúc hát thoải mái thường chỉ khoảng một quãng 8 đến quãng 10 trong các khoảng trên. Đó là lý do bài hát cộng đồng, bài hát tập thể, bài hát ru thường nằm trong khoảng này.
Một bài hát nổi tiếng vì khó: quãng 12
Ví dụ thường được nhắc là quốc ca Hoa Kỳ "The Star-Spangled Banner", có giai điệu lấy từ một bài hát Anh thế kỷ 18. Giai điệu trải rộng một quãng 12 (một quãng 8 cộng thêm quãng 5), và nổi tiếng là khó với đám đông hát chung: bắt tông thấp quá thì đoạn đầu chìm, bắt cao quá thì đoạn cuối vỡ giọng. Đây là bài học tốt: giai điệu đẹp đến đâu, nếu âm vực quá rộng thì người nghe sẽ chỉ nghe, không hát theo.
Cách tìm âm vực của chính mình
- Mở một cây đàn hoặc ứng dụng phím đàn, bắt đầu ở Đô giữa.
- Hát "a" hoặc "o" theo từng nốt đi xuống, dừng ở nốt thấp nhất bạn vẫn hát rõ, không thều thào.
- Làm tương tự đi lên, dừng ở nốt cao nhất bạn hát được mà không gồng cổ, không cần hét.
- Bỏ đi một hai nốt ở mỗi đầu: phần còn lại là khúc an toàn để viết giai điệu.
Nên làm vào buổi chiều khi giọng đã "thức", không làm ngay sau khi ngủ dậy. Đau họng hoặc khàn tiếng kéo dài sau khi hát thì nên đi khám tai mũi họng, đừng cố tập tiếp.
Năm nguyên tắc viết giai điệu vừa giọng
1. Quyết định âm vực trước khi viết
Định sẵn: bài này cho ai hát, khoảng bao nhiêu nốt. Nếu là bài để bạn bè hát chung, giới hạn trong một quãng 9 hoặc quãng 10. Viết xong mới đo thường là phải sửa nhiều.
2. Phiên khúc thấp, điệp khúc cao
Khuôn phổ biến: phiên khúc nằm ở nửa dưới âm vực, điệp khúc lên nửa trên. Như vậy bài có chỗ để tăng cường độ cảm xúc mà người hát không mệt từ đầu.
3. Nốt cao nhất ít lần và có chuẩn bị
Đi tới nốt cao bằng bước liền hoặc bước nhảy nhỏ thì dễ hơn nhảy thẳng lên từ nốt thấp. Đừng đặt nốt cao nhất ở cuối một câu dài, khi người hát đã hết hơi.
4. Chọn nguyên âm hợp cho nốt cao
Ở nốt cao, nguyên âm mở như "a", "o", "e" dễ hát hơn nguyên âm khép như "i", "u", "ư". Nếu nốt cao nhất rơi vào chữ "tim" hay "đi", thử đổi lời hoặc dời nốt.
5. Tránh đứng lâu ở chỗ chuyển giọng
Mỗi giọng có một vùng chuyển, nơi giọng ngực sang giọng đầu, thường gây lạc hoặc vỡ với người không luyện. Một giai điệu cứ đi qua đi lại đúng vùng đó sẽ khó hơn thực tế âm vực của nó. Khi hát thử thấy chỗ nào giọng "gãy", ghi lại và tránh đặt nhiều nốt ở đó.
Đổi tông thay vì viết lại
Âm vực (khoảng cách) và tông (cao độ cụ thể) là hai chuyện khác nhau. Một giai điệu có âm vực quãng 9 có thể hát ở Đô trưởng cho người này, ở Son trưởng cho người khác. Nếu bài vừa khoảng cách nhưng hơi cao hay hơi thấp với một người, chỉ cần dịch giọng (chuyển tông), không cần sửa giai điệu. Trên guitar, kẹp capo là cách nâng tông nhanh nhất; trên đàn phím điện tử, hầu hết đều có nút chuyển giọng; phần mềm ký âm cũng chuyển giọng cả bài trong vài giây.
Nhưng nếu âm vực đã quá rộng, chuyển tông chỉ đẩy vấn đề từ đầu này sang đầu kia. Khi đó phải sửa giai điệu: hạ nốt đỉnh xuống, hoặc nâng đoạn thấp nhất lên.
Viết cho trẻ em và cho nhạc cụ
Giọng trẻ nhỏ hẹp và cao hơn giọng người lớn nhiều người nghĩ. Nhiều tài liệu giáo dục âm nhạc khuyên bài hát cho trẻ mầm non nằm trong khoảng quanh Rê – La trên Đô giữa (khoảng quãng 5, quãng 6), và mở rộng dần khi trẻ lớn. Người lớn hay mắc lỗi bắt tông quá thấp theo giọng mình, khiến trẻ phải gằn giọng. Bài viết cho trẻ có riêng một bài trong danh mục viết lời và cấu trúc bài hát.
Với giai điệu viết cho nhạc cụ, âm vực khác hẳn: sáo trúc thường khoảng hai quãng 8, piano hơn bảy quãng 8. Nhưng nếu giai điệu đó có thể được hát lên (ví dụ chủ đề chính của một bài hát không lời), vẫn nên giữ ở khoảng hát được, để người nghe ngân nga theo.
Kiểm tra bài đã viết
| Câu hỏi | Nếu câu trả lời là "có" |
|---|---|
| Âm vực trên một quãng 10? | Cân nhắc rút gọn nếu bài dành cho người không chuyên |
| Nốt cao nhất xuất hiện quá ba lần? | Giữ một hai lần, các chỗ khác hạ xuống một bậc |
| Phiên khúc đã dùng nốt cao nhất? | Hạ phiên khúc, để dành đỉnh cho điệp khúc |
| Hát thử phải gồng cổ? | Chuyển tông xuống hoặc sửa đoạn đó |
| Nốt cao rơi vào nguyên âm khép? | Đổi lời hoặc dời nốt cao sang chữ khác |
Câu hỏi thường gặp
Âm vực bài hát bao nhiêu là dễ hát?
Với người không chuyên, khoảng một quãng 8 đến một quãng 10 là dễ hát. Quan trọng không kém là phần lớn các nốt nằm ở khúc giữa giọng, nốt cao nhất chỉ xuất hiện vài lần. Bài trên quãng 12 thường khó với đám đông.
Âm vực và tông bài hát khác nhau thế nào?
Âm vực là khoảng cách giữa nốt thấp nhất và cao nhất, còn tông là cao độ cụ thể bài được hát. Bài vừa âm vực nhưng cao quá thì chỉ cần hạ tông. Bài quá rộng âm vực thì đổi tông không giải quyết được, phải sửa giai điệu.
Làm sao biết âm vực giọng của mình?
Dùng đàn hoặc ứng dụng phím đàn, hát từ Đô giữa đi xuống tới nốt thấp nhất còn rõ, rồi đi lên tới nốt cao nhất không phải gồng. Bỏ bớt một hai nốt mỗi đầu là ra khúc an toàn để viết bài.
Giọng nam và nữ có hát chung một giai điệu được không?
Được, thường hai giọng hát cách nhau một quãng 8, nên âm vực bài hát vẫn giữ nguyên với cả hai. Khi song ca, người viết hay cho mỗi người một đoạn ở tông hợp với họ.
Vì sao hát bài mình viết thấy mệt dù không có nốt nào quá cao?
Có thể giai điệu đứng quá lâu ở khúc cao, hoặc đi qua lại đúng vùng chuyển giọng. Âm khu thường trú quan trọng ngang âm vực. Hạ bớt các nốt quanh quẩn ở trên cùng thường giúp đỡ mệt.