Vòng quãng năm là cách xếp mười hai giọng trưởng thành một vòng tròn, mỗi giọng cách giọng kế bên một quãng 5 đúng: Đô – Son – Rê – La – Mi – Si – Fa♯ theo chiều kim đồng hồ, và Đô – Fa – Si♭ – Mi♭ – La♭ – Rê♭ – Son♭ theo chiều ngược lại. Đi một bước theo chiều kim đồng hồ là thêm một dấu thăng; đi một bước ngược chiều là thêm một dấu giáng. Hai giọng nằm cạnh nhau trên vòng chỉ khác nhau đúng một nốt, nên vòng quãng năm vừa là bảng tra hoá biểu, vừa là tấm bản đồ cho biết giọng nào "gần" giọng nào.
Đọc vòng quãng năm như đọc mặt đồng hồ
Hãy hình dung mặt đồng hồ. Đô trưởng ở vị trí 12 giờ, không dấu. Mỗi giờ là một giọng:
| Vị trí | Giọng trưởng | Giọng thứ song song | Hoá biểu |
|---|---|---|---|
| 12 giờ | Đô | La thứ | 0 dấu |
| 1 giờ | Son | Mi thứ | 1♯ |
| 2 giờ | Rê | Si thứ | 2♯ |
| 3 giờ | La | Fa♯ thứ | 3♯ |
| 4 giờ | Mi | Đô♯ thứ | 4♯ |
| 5 giờ | Si (= Đô♭) | Son♯ thứ | 5♯ (hoặc 7♭) |
| 6 giờ | Fa♯ (= Son♭) | Rê♯ thứ (= Mi♭ thứ) | 6♯ hoặc 6♭ |
| 7 giờ | Rê♭ (= Đô♯) | Si♭ thứ | 5♭ (hoặc 7♯) |
| 8 giờ | La♭ | Fa thứ | 4♭ |
| 9 giờ | Mi♭ | Đô thứ | 3♭ |
| 10 giờ | Si♭ | Son thứ | 2♭ |
| 11 giờ | Fa | Rê thứ | 1♭ |
Ở khoảng 5 đến 7 giờ, hai nhánh thăng và giáng gặp nhau. Cùng một giọng có thể viết bằng hai tên trùng âm, ví dụ Fa♯ trưởng (6 thăng) và Son♭ trưởng (6 giáng). Nhờ chỗ gặp này mà các giọng khép lại thành vòng tròn thay vì một đường thẳng dài vô tận.
Vì sao lại là quãng 5
Thử dựng gam Son trưởng từ gam Đô trưởng: chỉ phải đổi đúng một nốt, Fa thành Fa♯. Dựng Rê trưởng từ Son trưởng: lại chỉ đổi một nốt, Đô thành Đô♯. Quy luật này lặp lại suốt vòng: giọng cách quãng 5 lên luôn khác giọng cũ đúng một nốt, và nốt bị đổi là bậc IV của giọng cũ được nâng lên thành bậc VII (cảm âm) của giọng mới.
Không có quãng nào khác cho ra quy luật gọn như vậy. Nếu xếp theo nửa cung (Đô, Rê♭, Rê…), hai giọng cạnh nhau lại khác nhau năm, sáu nốt. Đó là lý do quãng 5 được chọn làm "bước đi" của tấm bản đồ.
Năm việc vòng quãng năm giúp người làm nhạc
1. Tra hoá biểu và thứ tự dấu
Thứ tự dấu thăng Fa – Đô – Son – Rê – La – Mi – Si chính là đi vòng theo chiều kim đồng hồ bắt đầu từ Fa. Thứ tự dấu giáng là đi ngược chiều bắt đầu từ Si. Nhớ vòng là nhớ được cả hai thứ tự.
2. Biết giọng nào gần giọng nào
Giọng cạnh nhau trên vòng là giọng "họ hàng gần": chuyển qua lại nghe tự nhiên vì chỉ một nốt thay đổi. Với Đô trưởng, các giọng gần là Son trưởng, Fa trưởng và ba giọng thứ song song của ba giọng ấy (La thứ, Mi thứ, Rê thứ). Nhạc cổ điển thường chuyển sang giọng bậc V (đi một bước theo chiều kim đồng hồ) ở phần giữa của một đoạn nhạc. Giọng càng xa trên vòng, chuyển sang càng nghe đột ngột.
3. Tìm ba hợp âm chính của một giọng
Đặt ngón tay vào giọng bạn đang chơi. Hai ô hai bên chính là hợp âm bậc IV và bậc V. Đô trưởng: bên trái là Fa (bậc IV), bên phải là Son (bậc V). Rê trưởng: Son và La. Đây là cách nhanh nhất để tìm bộ ba hợp âm đệm cho bất kỳ giọng nào.
4. Hiểu các chuỗi hợp âm "đi về nhà"
Đi ngược chiều kim đồng hồ là hướng hợp âm muốn giải quyết: Son về Đô, Rê về Son, La về Rê. Nhiều chuỗi hợp âm quen thuộc chính là đi vòng theo hướng này, ví dụ trong giọng Đô trưởng: Am – Dm – G – C (La thứ, Rê thứ, Son, Đô), mỗi hợp âm có gốc cách hợp âm sau một quãng 5 đi xuống. Trong jazz, chuỗi ii – V – I (Dm – G – C) là đoạn ngắn nhất của chuyển động này.
5. Chuyển tông và chọn giọng cho nhạc cụ
Các giọng nằm phía thăng (Son, Rê, La, Mi) thuận cho guitar và nhạc cụ dây vì nhiều dây buông thuộc các gam ấy. Các giọng phía giáng (Fa, Si♭, Mi♭) thuận cho nhiều nhạc cụ hơi bằng đồng. Khi chuyển tông cho người hát, nhìn vòng để biết giọng mới có bao nhiêu dấu và chọn phương án dễ đọc nhất.
Lịch sử ngắn: ai vẽ vòng tròn đầu tiên
Ý tưởng các giọng nối nhau qua quãng 5 đã có trong lý thuyết châu Âu từ lâu, nhưng hình vẽ vòng tròn thường được truy về cuối thế kỷ 17. Nhà lý luận Nikolai Diletsky, làm việc ở vùng Ukraina và Nga ngày nay, đưa một vòng tròn giọng vào sách hướng dẫn sáng tác của ông khoảng năm 1679. Ở Đức, Johann David Heinichen công bố "vòng tròn âm nhạc" năm 1711 và bản mở rộng năm 1728. Các sách giáo khoa nhạc lý về sau phổ biến hình vẽ này.
Vòng chỉ khép kín hoàn hảo trong hệ chia đều mười hai nửa cung. Nếu chồng mười hai quãng 5 "thuần" (tỉ lệ tần số đúng 3:2), nốt cuối sẽ cao hơn bảy quãng tám một chút, khoảng một phần tư nửa cung. Khoảng dư này gọi là dấu phẩy Pythagoras. Hệ chia đều thu nhỏ mỗi quãng 5 một chút để khoảng dư biến mất, nhờ đó vòng mới khép lại và mọi giọng chơi được như nhau.
Cách tự vẽ và thuộc vòng quãng năm
- Vẽ một vòng tròn, chia mười hai ô như mặt đồng hồ. Viết Đô ở 12 giờ.
- Đi chiều kim đồng hồ, mỗi ô đếm lên quãng 5: Đô, Rê, Mi, Fa, Son → Son. Son lên quãng 5 là Rê. Tiếp tục đến 6 giờ.
- Từ 12 giờ đi ngược chiều, mỗi ô đếm xuống quãng 5 (hay lên quãng 4): Đô → Fa → Si♭ → Mi♭…
- Viết giọng thứ song song ở vòng trong, mỗi giọng thấp hơn giọng trưởng cùng ô ba nửa cung.
- Kiểm tra: số dấu ở ô 1 giờ là 1, ô 2 giờ là 2… và ô 11 giờ là 1 giáng, 10 giờ là 2 giáng.
Vẽ tay ba bốn lần trong một tuần thì vòng sẽ tự nằm trong đầu. Trên guitar có một mẹo kiểm tra: các dây liền nhau (trừ cặp Son – Si) lên dây cách nhau quãng 4, tức đi vòng ngược chiều một bước.
Những hiểu lầm cần tránh
- "Vòng quãng năm là luật bắt buộc khi viết hợp âm." Không. Nó mô tả những chuyển động nghe tự nhiên, không cấm chuyển động khác. Rất nhiều bài hay dùng hợp âm cách nhau quãng 3 hoặc quãng 2.
- "Phải thuộc vòng mới viết được bài." Không. Nhiều người viết bài bằng tai mà không biết vòng. Vòng giúp hiểu và đi nhanh hơn, không phải giấy phép.
- "Giọng nhiều dấu thì khó nghe." Số dấu chỉ làm khó người đọc, không làm khác cảm giác nghe trên nhạc cụ chia đều.
Góc nhìn hôm nay: một tấm bản đồ để đi lạc có chủ đích
Người viết bài dùng vòng quãng năm theo hai cách. Cách thứ nhất là để đi đúng đường: chọn hợp âm, chuyển giọng sang chỗ gần. Cách thứ hai là để đi lạc có chủ đích: biết giọng nào xa để tạo bất ngờ, như nâng giọng nửa cung ở điệp khúc cuối, một bước nhảy sang vị trí cách năm giờ trên mặt đồng hồ. Đặt một hình vòng quãng năm cạnh đàn trong vài tháng đầu học là thói quen nhiều giáo viên khuyên, và nó đáng để làm.
Câu hỏi thường gặp
Vòng quãng năm là gì?
Là cách xếp mười hai giọng trưởng thành vòng tròn, mỗi giọng cách giọng bên cạnh một quãng 5 đúng. Đi theo chiều kim đồng hồ mỗi bước thêm một dấu thăng, ngược chiều mỗi bước thêm một dấu giáng.
Vòng quãng năm dùng để làm gì?
Để tra hoá biểu, nhớ thứ tự dấu thăng giáng, tìm hợp âm bậc IV và V của một giọng, hiểu các chuỗi hợp âm đi về chủ, và biết giọng nào gần để chuyển giọng nghe tự nhiên.
Ai phát minh vòng quãng năm?
Hình vòng tròn các giọng thường được truy về Nikolai Diletsky khoảng năm 1679 và Johann David Heinichen năm 1711, 1728. Ý tưởng các giọng nối nhau qua quãng 5 thì có từ trước đó.
Vì sao gọi là vòng quãng năm mà không phải quãng bốn?
Đi theo chiều kim đồng hồ mỗi bước là lên quãng 5. Đi ngược chiều mỗi bước là lên quãng 4 (bằng xuống quãng 5), nên một số tài liệu tiếng Anh gọi chiều này là vòng quãng bốn. Hai tên chỉ cùng một vòng.
Giọng gần của Đô trưởng là những giọng nào?
Son trưởng, Fa trưởng và các giọng thứ La thứ, Mi thứ, Rê thứ. Các giọng này chỉ khác Đô trưởng tối đa một nốt.