Soạn NhạcWiki
Tìm
Nhạc lý căn bản

Giọng và hoá biểu: nhìn dấu thăng giáng đoán giọng bài hát

Hoá biểu cho biết giọng: dấu thăng cuối nâng nửa cung là giọng trưởng, dấu giáng áp chót là tên giọng. Nốt và hợp âm kết bài cho biết là trưởng hay thứ song song.

Giọng và hoá biểu: nhìn dấu thăng giáng đoán giọng bài hát

Hoá biểu là nhóm dấu thăng hoặc giáng đặt ngay sau khoá nhạc ở đầu mỗi dòng nhạc; nó cho biết bài được viết ở giọng nào. Mỗi hoá biểu ứng với hai giọng: một giọng trưởng và giọng thứ song song của nó. Mẹo nhanh: với dấu thăng, lấy dấu thăng cuối cùng nâng lên nửa cung là ra giọng trưởng; với dấu giáng, dấu giáng áp chót chính là tên giọng trưởng. Muốn biết bài là giọng trưởng hay thứ, xem nốt và hợp âm kết thúc bài.

Giọng là gì, khác gam thế nào

Gam là chuỗi nốt xếp từ thấp lên cao. Giọng là "ngôi nhà" mà cả bài hát sống trong đó: nốt chủ là gì, các nốt nào được dùng thường xuyên, và câu nhạc muốn kết về đâu. Nói "bài này ở giọng Son trưởng" nghĩa là nốt chủ là Son, bài dùng chủ yếu các nốt của gam Son trưởng, và nghe trọn vẹn khi về Son.

Giọng không cấm nốt lạ. Một bài giọng Đô trưởng vẫn có thể có Fa thăng ở vài chỗ; những nốt đó được ghi bằng dấu hoá bất thường. Hoá biểu chỉ ghi những dấu dùng xuyên suốt, để người chép nhạc khỏi phải viết đi viết lại.

Thứ tự dấu trong hoá biểu

Dấu trong hoá biểu luôn xuất hiện theo một thứ tự cố định, không bao giờ nhảy cóc. Có hai dấu thăng thì chắc chắn đó là Fa♯ và Đô♯, không thể là Fa♯ và Son♯.

  • Thứ tự dấu thăng: Fa – Đô – Son – Rê – La – Mi – Si.
  • Thứ tự dấu giáng: Si – Mi – La – Rê – Son – Đô – Fa (đúng là thứ tự dấu thăng đọc ngược).

Mỗi dấu kế tiếp cách dấu trước một quãng 5 (với dấu thăng thì đi lên quãng 5, với dấu giáng thì đi xuống quãng 5). Đây chính là vòng quãng năm hiện ra trong hoá biểu.

Bảng hoá biểu và giọng

Hoá biểuCác dấuGiọng trưởngGiọng thứ song song
Không dấu—Đô trưởng (C)La thứ (Am)
1 thăngFa♯Son trưởng (G)Mi thứ (Em)
2 thăngFa♯ Đô♯Rê trưởng (D)Si thứ (Bm)
3 thăngFa♯ Đô♯ Son♯La trưởng (A)Fa♯ thứ (F♯m)
4 thăngFa♯ Đô♯ Son♯ Rê♯Mi trưởng (E)Đô♯ thứ (C♯m)
5 thăng… thêm La♯Si trưởng (B)Son♯ thứ (G♯m)
6 thăng… thêm Mi♯Fa♯ trưởng (F♯)Rê♯ thứ (D♯m)
7 thăng… thêm Si♯Đô♯ trưởng (C♯)La♯ thứ (A♯m)
1 giángSi♭Fa trưởng (F)Rê thứ (Dm)
2 giángSi♭ Mi♭Si♭ trưởng (B♭)Son thứ (Gm)
3 giángSi♭ Mi♭ La♭Mi♭ trưởng (E♭)Đô thứ (Cm)
4 giángSi♭ Mi♭ La♭ Rê♭La♭ trưởng (A♭)Fa thứ (Fm)
5 giáng… thêm Son♭Rê♭ trưởng (D♭)Si♭ thứ (B♭m)
6 giáng… thêm Đô♭Son♭ trưởng (G♭)Mi♭ thứ (E♭m)
7 giáng… thêm Fa♭Đô♭ trưởng (C♭)La♭ thứ (A♭m)

Không cần thuộc hết cả bảng ngay. Người đệm hát gặp nhiều nhất là các hoá biểu từ 0 đến 4 dấu thăng và 0 đến 3 dấu giáng.

Hai mẹo đọc giọng trưởng từ hoá biểu

Với dấu thăng: lấy dấu cuối, lên nửa cung

Nhìn dấu thăng nằm ngoài cùng bên phải. Nốt cao hơn nó nửa cung là tên giọng trưởng. Ba dấu thăng, dấu cuối là Son♯, lên nửa cung là La: giọng La trưởng. Một dấu thăng Fa♯, lên nửa cung là Son: giọng Son trưởng.

Với dấu giáng: dấu áp chót là tên giọng

Nhìn dấu giáng thứ hai từ phải sang. Ba dấu giáng Si♭ Mi♭ La♭, dấu áp chót là Mi♭: giọng Mi giáng trưởng. Riêng hoá biểu một dấu giáng không có dấu áp chót, nên phải nhớ riêng: một giáng là Fa trưởng.

Từ giọng trưởng ra giọng thứ

Giọng thứ song song nằm thấp hơn giọng trưởng ba nửa cung, hay đơn giản là bậc VI của gam trưởng. Son trưởng thì đếm Son La Si Đô Rê Mi: bậc VI là Mi, giọng thứ song song là Mi thứ.

Cùng hoá biểu, trưởng hay thứ: nhìn vào đâu

Hoá biểu không dấu có thể là Đô trưởng hoặc La thứ. Để phân biệt, xét các manh mối theo thứ tự đáng tin:

  1. Nốt cuối cùng của giai điệu và hợp âm cuối. Bài kết ở La với hợp âm La thứ thì gần như chắc là La thứ.
  2. Dấu hoá bất thường lặp lại. Bài không dấu mà thấy Son♯ xuất hiện đều đặn, nhất là gần chỗ kết câu, là dấu hiệu của La thứ (bậc VII được nâng theo gam thứ hoà âm).
  3. Nốt và hợp âm mở đầu. Đây là manh mối yếu hơn, vì nhiều bài bắt đầu bằng hợp âm khác bậc I.
  4. Nghe. Đàn hợp âm Đô trưởng rồi La thứ ngay sau khi hát xong bài, hợp âm nào nghe "về nhà" hơn thì đó là giọng.

Với dân ca Việt Nam và các bài viết theo thang âm ngũ cung, cách đoán này đôi khi không áp dụng trọn. Một bài ngũ cung có thể được ghi bằng hoá biểu của một giọng trưởng phương Tây nhưng nốt chủ lại nằm ở bậc khác. Khi đó cần nhìn nốt kết và cấu trúc thang âm, đề tài này cần một bài riêng về ngũ cung.

Giọng của bài hát trong sách đệm hát

Các tập bài hát phổ thông thường ghi giọng ở đầu bài bằng ký hiệu hợp âm, kiểu "Giọng: Am" hoặc "Tone: C". Đây chỉ là giọng mà người soạn chọn khi in, không phải giọng duy nhất đúng. Ca sĩ nam, ca sĩ nữ, trẻ em đều hát cùng bài ở các giọng khác nhau cho vừa âm vực. Đổi giọng cả bài gọi là dịch giọng hay chuyển tông: mọi nốt và hợp âm cùng dời lên hoặc xuống một khoảng như nhau.

Một lưu ý khi chuyển tông: giọng mới có thể có hoá biểu rất khác. Bài Đô trưởng (không dấu) nâng lên nửa cung thành Rê giáng trưởng (năm giáng), khó đọc hơn hẳn. Người đệm guitar thường dùng capo để giữ thế bấm quen mà vẫn đổi giọng.

Đổi hoá biểu giữa bài

Khi một bài chuyển hẳn sang giọng mới trong một đoạn dài, người chép nhạc đặt vạch kép rồi viết hoá biểu mới. Nếu giọng mới ít dấu hơn, thường có thêm dấu bình để huỷ dấu cũ (lối chép cũ hay làm vậy; lối hiện đại đôi khi bỏ qua). Nếu chỉ chuyển giọng thoáng qua vài ô, người ta dùng dấu hoá bất thường thay vì đổi hoá biểu.

Bài tập nhìn hoá biểu

  1. Viết lần lượt các hoá biểu từ 1 đến 4 thăng và 1 đến 4 giáng lên khuông, đúng dòng đúng khe. Dấu thăng và dấu giáng có vị trí cố định trên khuông khoá Son.
  2. Che cột "giọng trưởng" ở bảng trên, nhìn cột "các dấu" và dùng hai mẹo để đoán.
  3. Lấy năm bản nhạc dân ca hoặc nhạc cổ điển đã hết bảo hộ, đoán giọng bằng hoá biểu rồi kiểm tra bằng nốt kết.

Góc nhìn hôm nay: giọng là chuyện vừa giọng

Với người viết bài và đệm hát, giọng trước hết là chuyện thực dụng: giọng nào vừa với người hát, và giọng nào dễ chơi trên nhạc cụ của mình. Hiểu hoá biểu giúp bạn đọc nhanh bất kỳ bản nhạc nào; hiểu quan hệ giữa các giọng giúp bạn chuyển tông và chuyển giọng giữa bài một cách có chủ đích. Bước tiếp theo tự nhiên là vòng quãng năm, nơi toàn bộ bảng trên được xếp thành một hình tròn.

Câu hỏi thường gặp

Hoá biểu là gì?

Hoá biểu là nhóm dấu thăng hoặc giáng đặt ngay sau khoá nhạc ở đầu mỗi dòng. Nó cho biết những nốt nào bị thăng hoặc giáng xuyên suốt bài, và qua đó cho biết giọng của bài.

Làm sao biết bài hát ở giọng nào?

Đọc hoá biểu để biết cặp giọng trưởng và thứ song song, rồi xem nốt và hợp âm kết thúc bài để chọn giữa hai giọng. Dấu thăng bất thường lặp lại ở bậc VII của giọng thứ cũng là manh mối mạnh.

Một dấu thăng là giọng gì?

Một dấu thăng (Fa thăng) là giọng Son trưởng hoặc giọng thứ song song của nó là Mi thứ.

Một dấu giáng là giọng gì?

Một dấu giáng (Si giáng) là giọng Fa trưởng hoặc Rê thứ.

Thứ tự các dấu thăng trong hoá biểu là gì?

Fa, Đô, Son, Rê, La, Mi, Si. Dấu giáng theo thứ tự ngược lại: Si, Mi, La, Rê, Son, Đô, Fa.

Mở app Soạn Nhạc

Chạm ô nốt là thành giai điệu, có đệm như bài thật

Mở app Soạn Nhạc

Bài viết liên quan

Mở app Soạn Nhạc

Chạm ô nốt là thành giai điệu, có đệm như bài thật

Mở app Soạn Nhạc Xem app khác

Tải ứng dụng App Giải Trí

Hàng trăm ứng dụng giải trí trong một app — miễn phí trên iPhone, iPad.

Download on the App Store