Soạn NhạcWiki
Tìm
Nhạc lý căn bản

Giọng trưởng vui, giọng thứ buồn: đúng được bao nhiêu

Trưởng vui, thứ buồn chỉ là xu hướng ở người nghe phương Tây, không phải định luật. Tốc độ, âm vực, lời ca và văn hoá ảnh hưởng cảm xúc không kém trưởng – thứ.

Giọng trưởng vui, giọng thứ buồn: đúng được bao nhiêu

"Giọng trưởng vui, giọng thứ buồn" đúng ở mức một xu hướng, không phải một định luật. Với người lớn lên trong môi trường nhạc phương Tây, nhiều thí nghiệm cho thấy giọng trưởng hay được gắn với vui tươi, giọng thứ với buồn hoặc trầm ngâm. Nhưng cảm xúc của một bản nhạc còn phụ thuộc rất nhiều vào độ nhanh chậm, âm vực, âm sắc, lời ca và thói quen văn hoá; có vô số bài giọng thứ rộn ràng và bài giọng trưởng nghe man mác.

Khác nhau thật ở đâu: nốt bậc III

Về mặt nhạc lý, khác biệt cốt lõi giữa trưởng và thứ nằm ở nốt bậc III. Hợp âm Đô trưởng là Đô – Mi – Son; hợp âm Đô thứ là Đô – Mi♭ – Son. Chỉ một nốt hạ nửa cung mà màu nghe đổi hẳn. Gam thứ tự nhiên còn hạ thêm bậc VI và bậc VII so với gam trưởng cùng tên.

Thử ngay trên đàn: bấm Đô – Mi – Son, rồi chuyển ngón giữa xuống Mi♭. Hầu hết người nghe sẽ thấy hợp âm thứ "tối lại" hoặc "chùng xuống". Câu hỏi là cảm giác đó đến từ đâu, và nó mạnh đến mức nào khi đặt trong một bài hát thật.

Nghiên cứu nói gì

Thí nghiệm với người nghe phương Tây

Từ những năm 1930, nhà tâm lý học Kate Hevner ở Mỹ đã cho người nghe nghe các đoạn nhạc được sửa lại chỉ khác nhau về trưởng – thứ, rồi chọn từ mô tả cảm xúc. Kết quả: phiên bản trưởng được chọn nhiều hơn với các từ như vui, duyên dáng; phiên bản thứ với các từ như buồn, mơ màng. Nhiều nghiên cứu sau đó lặp lại xu hướng này với người nghe ở châu Âu và Bắc Mỹ.

Trẻ em học được liên hệ này khi nào

Các nghiên cứu về trẻ em cho thấy trẻ khoảng năm tuổi đã phân biệt nhạc vui, buồn chủ yếu dựa vào độ nhanh chậm; phải đến khoảng sáu tuổi trở lên trẻ mới dựa nhiều vào trưởng – thứ. Điều này gợi ý liên hệ trưởng – vui, thứ – buồn phần lớn là được học qua tiếp xúc, không hoàn toàn bẩm sinh.

Người chưa từng nghe nhạc phương Tây

Một nghiên cứu công bố năm 2009 làm với người Mafa ở vùng núi Cameroon, những người hầu như chưa tiếp xúc với nhạc phương Tây, cho thấy họ nhận ra các đoạn nhạc phương Tây "vui", "buồn", "sợ hãi" tốt hơn đoán mò. Nhưng các đoạn nhạc ấy khác nhau cả về tốc độ lẫn trưởng thứ, nên không tách được riêng vai trò của giọng. Giới nghiên cứu vẫn còn tranh luận bao nhiêu phần là bẩm sinh, bao nhiêu phần là văn hoá.

Tóm lại, bằng chứng ủng hộ một xu hướng có thật ở người nghe phương Tây, nhưng không cho phép nói "giọng thứ là buồn" như một quy luật tự nhiên áp cho mọi người, mọi nền nhạc.

Những yếu tố còn mạnh hơn trưởng – thứ

Yếu tốThường nghe vui, sáng khiThường nghe buồn, trầm khi
Độ nhanh chậmNhanhChậm
Âm vựcCaoThấp
Cường độTo vừa, rõNhỏ, mềm
Cách nhả nốtNgắt, nảy (staccato)Liền, kéo dài (legato)
Bước giai điệuNhảy rộng, đi lênBước hẹp, đi xuống
Âm sắcSáng, nhiều hoà âm caoTối, mềm
Lời caNội dung vuiNội dung buồn

Trong một bài thật, các yếu tố này cộng dồn hoặc triệt tiêu nhau. Một bài giọng thứ nhưng nhanh, nảy, âm vực cao có thể nghe vui hơn một bài giọng trưởng chậm, khẽ, đi xuống.

Ví dụ ngược: thứ mà vui, trưởng mà buồn

  • Nhạc múa dân gian Đông Âu và Do Thái: bài Hava Nagila dùng một thang âm có màu thứ (bậc II thấp, bậc III trưởng ở một số đoạn, thường được xếp vào họ "Freygish"), nhưng là bài hát mừng, nhảy vòng trong lễ cưới.
  • Polka dân gian Phần Lan như Ievan polkka: giọng thứ, nhịp nhanh, rộn ràng.
  • Nhạc khiêu vũ thời Baroque: rất nhiều bản gigue, bourrée ở giọng thứ, chạy nhanh và tràn năng lượng.
  • Giai điệu dân ca Ireland mà nhiều người biết qua bài Danny Boy (Londonderry Air): giọng trưởng nhưng thường được cảm nhận là man mác, hoài niệm.

Dân ca Việt Nam lại là một trường hợp khác hẳn. Đa phần dân ca xây trên thang âm ngũ cung, không vừa khít vào khung trưởng – thứ của phương Tây. Cảm xúc vui hay buồn của một điệu lý, điệu hò đến từ "hơi" (như hơi Bắc, hơi Oán ở nhạc tài tử Nam Bộ), từ cách nhấn nhá, luyến láy, chứ không từ việc nó trưởng hay thứ.

Lịch sử: không phải lúc nào người ta cũng nghĩ như vậy

Hệ trưởng – thứ chỉ thành trung tâm của nhạc châu Âu từ khoảng thế kỷ 17. Trước đó nhạc nhà thờ dùng nhiều điệu thức, mỗi điệu được gán cho một tính cách riêng, và các nhà lý luận cũng không thống nhất. Đến thế kỷ 18, nhiều người viết về "tính cách của từng giọng": Christian Friedrich Daniel Schubart ở Đức để lại một danh sách mô tả cảm xúc cho từng giọng, được in sau khi ông mất. Những mô tả ấy chủ yếu phản ánh cảm nhận cá nhân và cách lên dây thời đó, khi các giọng thật sự nghe khác nhau; trên đàn chia đều hiện nay, khác biệt này gần như không còn.

Ý niệm "thứ = buồn" được củng cố mạnh vào thế kỷ 19 và 20, qua nhạc kịch, nhạc phim, rồi nhạc đại chúng, nơi các nhạc sĩ dùng giọng thứ có chủ đích cho cảnh buồn. Nói cách khác, quy ước tự củng cố: vì người viết dùng thứ cho cảnh buồn, người nghe học được liên hệ đó, và người viết lại tiếp tục dùng.

Người viết bài nên dùng hiểu biết này thế nào

  1. Đừng chọn giọng thứ chỉ vì lời buồn. Một bài buồn viết ở giọng trưởng, chậm, bước giai điệu đi xuống, đôi khi chạm hơn vì nó không "khóc thay" người nghe.
  2. Dùng tương phản. Phiên khúc giọng thứ, điệp khúc chuyển sang giọng trưởng song song (La thứ sang Đô trưởng) là cách mở sáng rất hay gặp. Chiều ngược lại cũng được.
  3. Mượn hợp âm. Trong một bài giọng trưởng, chèn một hợp âm mượn từ giọng thứ cùng tên (ví dụ Fa thứ trong Đô trưởng) để thoáng qua một chút chùng xuống, không cần đổi giọng cả bài.
  4. Kiểm tra bằng các yếu tố khác. Nếu bài nghe không đúng cảm xúc mong muốn, trước khi đổi giọng hãy thử đổi tốc độ, âm vực, cách đệm.

Góc nhìn hôm nay: tự làm thí nghiệm của mình

Cách tốt nhất để hiểu chủ đề này là tự nghe. Chọn một giai điệu đồng dao giọng trưởng quen thuộc, đàn lại ở giọng thứ cùng tên bằng cách hạ bậc III, VI, VII. Rồi đàn bản giọng thứ ấy thật nhanh và nảy. Bạn sẽ thấy trưởng – thứ đổi màu, nhưng nhanh – chậm đổi cảm xúc còn mạnh hơn. Với trẻ em, có thể làm thành bài tập nghe: bé tự gọi tên cảm giác của mình, không có đáp án đúng sai, vì cảm nhận âm nhạc của mỗi người mỗi khác.

Câu hỏi thường gặp

Có phải giọng thứ luôn buồn không?

Không. Giọng thứ hay được người nghe phương Tây gắn với buồn, nhưng rất nhiều bài giọng thứ nhanh và vui, như nhạc múa dân gian Đông Âu hay các bản gigue thời Baroque. Tốc độ, âm vực và lời ca ảnh hưởng mạnh không kém.

Vì sao hợp âm thứ nghe buồn hơn hợp âm trưởng?

Hợp âm thứ có nốt bậc III thấp hơn nửa cung, tạo màu tối hơn. Mức độ "buồn" mà ta cảm thấy phần lớn đến từ thói quen nghe nhạc trong văn hoá của mình, giới nghiên cứu vẫn còn tranh luận phần bẩm sinh chiếm bao nhiêu.

Trẻ em có tự nhận ra giọng thứ buồn không?

Nghiên cứu cho thấy trẻ khoảng năm tuổi phân biệt nhạc vui buồn chủ yếu qua độ nhanh chậm, và từ khoảng sáu tuổi trở lên mới dựa nhiều vào trưởng – thứ. Điều này gợi ý liên hệ ấy được học dần qua tiếp xúc với nhạc.

Dân ca Việt Nam là giọng trưởng hay giọng thứ?

Đa phần dân ca Việt dùng thang âm ngũ cung nên không vừa khít khung trưởng – thứ. Cảm xúc của chúng đến từ hơi điệu, cách luyến láy và nhấn nhá hơn là từ trưởng hay thứ.

Viết bài hát buồn có nhất thiết dùng giọng thứ?

Không nhất thiết. Bài buồn ở giọng trưởng với tốc độ chậm và giai điệu đi xuống vẫn rất hiệu quả. Nhiều bài còn dùng tương phản, phiên khúc thứ và điệp khúc trưởng, để tạo chiều sâu.

Mở app Soạn Nhạc

Chạm ô nốt là thành giai điệu, có đệm như bài thật

Mở app Soạn Nhạc

Bài viết liên quan

Mở app Soạn Nhạc

Chạm ô nốt là thành giai điệu, có đệm như bài thật

Mở app Soạn Nhạc Xem app khác

Tải ứng dụng App Giải Trí

Hàng trăm ứng dụng giải trí trong một app — miễn phí trên iPhone, iPad.

Download on the App Store