Gam thứ có ba dạng. Thứ tự nhiên đi theo công thức cung – nửa cung – cung – cung – nửa cung – cung – cung. Thứ hoà âm giống thứ tự nhiên nhưng nâng bậc VII lên nửa cung. Thứ giai điệu nâng cả bậc VI và VII khi đi lên, và theo cách dạy cổ điển thì trả về như thứ tự nhiên khi đi xuống. Với La thứ, ba dạng lần lượt là: La Si Đô Rê Mi Fa Son; La Si Đô Rê Mi Fa Son♯; và La Si Đô Rê Mi Fa♯ Son♯ khi đi lên.
Gam thứ tự nhiên và giọng song song
Gam La thứ tự nhiên dùng đúng bảy phím trắng như Đô trưởng, chỉ bắt đầu từ La. Vì cùng bộ nốt, cùng hoá biểu (không dấu nào), Đô trưởng và La thứ được gọi là hai giọng song song. Mỗi giọng trưởng có một giọng thứ song song, nằm thấp hơn nó ba nửa cung (một quãng 3 thứ): Son trưởng đi với Mi thứ, Fa trưởng đi với Rê thứ.
| Bậc | La thứ tự nhiên | Khoảng cách tới nốt kế |
|---|---|---|
| I | La | 1 cung |
| II | Si | Nửa cung |
| III | Đô | 1 cung |
| IV | Rê | 1 cung |
| V | Mi | Nửa cung |
| VI | Fa | 1 cung |
| VII | Son | 1 cung (lên La) |
So với gam trưởng, chỗ khác quan trọng nhất là bậc III: trong gam thứ, từ âm chủ lên bậc III chỉ có ba nửa cung (quãng 3 thứ), còn gam trưởng là bốn nửa cung (quãng 3 trưởng). Nốt bậc III quyết định phần lớn "màu" trưởng hay thứ mà tai nghe được.
Cũng nên phân biệt giọng song song với giọng cùng tên: Đô trưởng và Đô thứ có chung âm chủ Đô nhưng khác hoá biểu (Đô thứ có ba dấu giáng). Chuyển từ Đô trưởng sang Đô thứ giữa bài là một thủ pháp đổi màu rất hay gặp.
Vấn đề của gam thứ tự nhiên: thiếu cảm âm
Trong gam La thứ tự nhiên, bậc VII là Son, cách La một cung. Khoảng cách ấy quá xa để tạo lực kéo mạnh về âm chủ như Si–Đô trong gam trưởng. Câu nhạc kết bằng Son – La nghe mềm, hơi cổ, không "đóng" dứt khoát.
Các nhạc sĩ châu Âu thời Baroque và Cổ điển muốn kết ở giọng thứ cũng chắc như ở giọng trưởng. Giải pháp là nâng bậc VII lên nửa cung, tạo ra nốt cảm âm. Đó là nguồn gốc của gam thứ hoà âm.
Gam thứ hoà âm: nâng bậc VII
La thứ hoà âm: La Si Đô Rê Mi Fa Son♯ La. Son thăng cách La chỉ nửa cung, nên lực kéo về âm chủ mạnh như trong gam trưởng. Cái tên "hoà âm" có lý do: sự thay đổi này chủ yếu phục vụ hợp âm. Khi nâng bậc VII, hợp âm bậc V trở thành hợp âm trưởng (Mi – Son♯ – Si thay vì Mi – Son – Si), và hợp âm Mi trưởng chuyển về La thứ nghe kết rất chắc.
Cái giá: quãng 2 tăng
Từ Fa lên Son♯ là ba nửa cung, rộng hơn một cung thường. Khoảng cách này gọi là quãng 2 tăng. Hát hoặc đàn lần lượt Fa – Son♯ – La, bạn sẽ nghe một màu lạ, nhiều người tả là "phương Đông" hoặc "Trung Đông". Trong hoà âm cổ điển, người viết thường tránh để giai điệu nhảy quãng 2 tăng này vì khó hát. Nhưng nhiều truyền thống âm nhạc khác lại dùng chính khoảng cách ấy làm đặc trưng.
Gam thứ giai điệu: nâng VI và VII khi đi lên
Để giữ cảm âm mà không bị quãng 2 tăng, người ta nâng thêm bậc VI. La thứ giai điệu khi đi lên: La Si Đô Rê Mi Fa♯ Son♯ La. Giờ Fa♯ – Son♯ chỉ còn một cung, giai điệu đi trơn tru.
Khi đi xuống, giai điệu không cần lực kéo lên La nữa, nên theo cách dạy cổ điển, hai nốt trở về tự nhiên: La Son Fa Mi Rê Đô Si La. Cách học "lên nâng, xuống trả" là cách giáo trình nhạc viện trong nước và phần lớn giáo trình phương Tây dạy.
Cần biết thêm: trong nhạc jazz và lý thuyết hiện đại, "thứ giai điệu" (đôi khi gọi là thứ giai điệu jazz) được dùng giống nhau cả lên lẫn xuống. Khi đọc tài liệu jazz, đừng ngạc nhiên vì điều này.
So sánh ba dạng gam thứ
| Dạng | La thứ | Đặc điểm | Hay dùng khi |
|---|---|---|---|
| Tự nhiên | La Si Đô Rê Mi Fa Son | Không cảm âm, nghe mềm và hơi cổ | Giai điệu dân gian, nhạc pop, rock, nhiều nhạc phim |
| Hoà âm | La Si Đô Rê Mi Fa Son♯ | Có cảm âm, có quãng 2 tăng Fa–Son♯ | Hợp âm bậc V trưởng để kết; màu "phương Đông" |
| Giai điệu | Lên: … Mi Fa♯ Son♯ La; xuống: như tự nhiên | Có cảm âm, giai điệu đi trơn | Đoạn chạy lên về âm chủ trong nhạc cổ điển, jazz |
Trong thực tế, một bài hát ở giọng thứ hiếm khi dùng duy nhất một dạng. Câu này có thể dùng Son thường, câu sau dùng Son thăng khi về kết. Ba dạng là ba công cụ, không phải ba "loại bài" tách rời.
Nghe ba dạng trong nhạc đã hết bảo hộ
- Bài dân ca Anh Greensleeves: giai điệu ở giọng thứ, lúc dùng bậc VI nâng, lúc dùng bậc VII nâng, rất hợp để nghe ba dạng thay nhau.
- Đoạn mở đầu Giao hưởng số 40 giọng Son thứ của Mozart: màu thứ rõ, và hợp âm bậc V có nốt cảm âm Fa thăng xuất hiện ngay trong những ô nhịp đầu.
- Các bản nhạc ngắn ở giọng thứ trong tập Anna Magdalena Bach (1725), quen thuộc với người mới học piano: nhìn bản nhạc sẽ thấy dấu thăng bất thường ở bậc VII xuất hiện đều đặn, là dấu vết của gam thứ hoà âm.
Bài tập cho người tự học
- Đàn La thứ tự nhiên, rồi hoà âm, rồi giai điệu, mỗi dạng hai lượt lên xuống. Đọc to tên nốt.
- Tìm giọng thứ song song của Son trưởng (Mi thứ) và dựng ba dạng gam Mi thứ. Nốt nào sẽ được nâng? (Bậc VI là Đô, bậc VII là Rê; nâng thành Đô♯, Rê♯.)
- Đàn Đô trưởng rồi Đô thứ tự nhiên liên tiếp, để tai so sánh giọng cùng tên.
- Viết một câu bốn ô ở La thứ, kết bằng Son♯ – La. Rồi viết lại kết bằng Son – La. Nghe hai cách kết khác nhau thế nào.
Góc nhìn hôm nay: gam thứ ngoài sách giáo khoa
Ba dạng gam thứ là sản phẩm của nhạc châu Âu thế kỷ 17–19, được hệ thống lại để dạy. Nhạc đại chúng ngày nay dùng gam thứ tự nhiên rất nhiều, thường kèm hợp âm bậc V trưởng mượn từ dạng hoà âm khi cần kết. Người viết bài nên coi ba dạng như ba lựa chọn màu sắc trong cùng một giọng. Nghe kỹ một bài ở giọng thứ mình thích, đánh dấu chỗ nào bậc VII được nâng, là cách nhanh nhất để thấy lý thuyết này sống trong nhạc thật.
Câu hỏi thường gặp
Gam thứ tự nhiên, thứ hoà âm và thứ giai điệu khác nhau thế nào?
Thứ tự nhiên không nâng nốt nào. Thứ hoà âm nâng bậc VII lên nửa cung. Thứ giai điệu nâng cả bậc VI và VII khi đi lên, và theo cách dạy cổ điển thì trả về tự nhiên khi đi xuống.
Giọng song song là gì?
Là cặp giọng trưởng và giọng thứ dùng chung một hoá biểu, ví dụ Đô trưởng và La thứ. Giọng thứ song song nằm thấp hơn giọng trưởng một quãng 3 thứ.
Vì sao gam thứ hoà âm nghe có màu phương Đông?
Vì nó có quãng 2 tăng giữa bậc VI và bậc VII đã nâng, ví dụ Fa – Son thăng trong La thứ. Khoảng cách ba nửa cung giữa hai bậc liền nhau này ít gặp trong gam trưởng nên tai thấy lạ.
Công thức gam thứ tự nhiên là gì?
Cung – nửa cung – cung – cung – nửa cung – cung – cung. Ví dụ La thứ tự nhiên: La Si Đô Rê Mi Fa Son La.
Giọng Đô thứ và La thứ có liên quan gì đến Đô trưởng?
La thứ là giọng song song của Đô trưởng, chung hoá biểu không dấu. Đô thứ là giọng cùng tên, chung âm chủ Đô nhưng có ba dấu giáng ở hoá biểu.